قال الله گران قدر؛
« أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا »
یعنی؛ نماز را اقامه بکن از اولیه ظهر تا به آخر شب و یکی نمازها را در نزد صبح اقامه بنما به صدق که قربت صبح وقت حاضر شدن فرشتگان میباشد.
سوره اسراء آیه ۷۸
ایضاً فرمود؛
« وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ »
یعنی؛ نماز را اقامه بکن در دو طرف روز و نیز نماز بگذار در وقت گذاشتن قدری شب از شب .
سوره هود آیه ۱۱۴
و در کتاب ها اربعه از زراره روایت کرده اند که از حضرت باقر علیه السلام پرسش نمودم؛
از نمازهایی که آفریدگار فرض و واجب فرموده بر بندگان خودش؟
حضرت فرمود؛
پنج نماز میباشد در شبانه روز.
گفتم؛ آیا معبود آنانرا در قرآن ذکر فرموده یا این که خیر؟
حضرت فرمود؛
بلی! پروردگار بر پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود؛ « أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْل »، و مراد از دلوک آفتاب زوال آن میباشد که ظهر باشد و میان دلوک آفتاب تا به ظلمات شب چهار نماز میباشد و آنهارا ذکر فرموده، و وقت آنهارا انتخاب نموده، و منظور از غسق شب نیمه شب است ؛
و بعد فرموده؛ « وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا » و نماز قربت صبح نماز پنجم میباشد.
فرمود؛ و ایضاً در وقت نمازها فرموده؛ « وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ » و دو طرف روز نماز صبح و مغرب میباشد؛ « وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ » نماز عشاء میباشد.
و ایضاً فرموده؛ « حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى » بقره آیه ۲۳۹؛ و منظور از آن نماز ظهر میباشد و آن اولیه نماز میباشد که حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را به مکان آورده است و آن در میانه روز میباشد؛ و نیز وسط دو نماز روز میباشد که نماز صبح و نماز بعد از ظهر باشد ؛
و در خواندن ائمه علیه السلام؛ « حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَ صَّلوةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ » و از نماز بعدازظهر نام برده و این آیه نازل شد در روز آدینه و آن حضرت علیه السلام در مهاجرت بوده و قنوت بجا آورد در آن نماز آدینه و نماز آدینه را در هجرت و حضر دو رکعت قرار داده و از برای حاضر که مسافر نبوده دو رکعت علاوه کرده در غیر روز آدینه و آن دو رکعت را در نماز آدینه برداشته از جهت وجود دو خطبه در نماز آدینه زمانی که با پیشنماز بگذارد و هر کس در روز آدینه با پیشنماز نماز نگذارد پس آن کس چهار رکعت بجا بیاورد مثل نماز ظهر بقیه روز ها.
کافی ج ۳ ص ۲۷۱ یا این که ۱۵۲ ب ۱۶۹ ح ۱
فقیه ج ۱ ص ۱۲۴ یا این که ۲۸۵ ح ۶۰۰
تهذیب ج ۲ ص ۲۴۱ ح ۹۵۴
علل الشرایع ص ۳۵۴ ح ۱
معانی الأخبار ص ۳۳۲
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۱۰
استبصار ج ۱ ص ۲۲۴ ب ۱۶
و در تهذیب از ابن زراره روایت کرده که از حضرت راست گو علیه السلام پرسش کردم؛ مسجد النبی کوهسنگی مشهد
از آیه « أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْل ».
حضرت فرمود؛
خدا چهار نماز واجب کرده درین آیه و اول وقت آنها از زوال آفتاب میباشد تا بر نصف شب و وقت دو نماز از آنان از اول ظهر میباشد تا به غروب آفتاب، مگر این که نماز ظهر پیش از نماز بعدازظهر می باشد و دو نماز از آنها از نخستین غروب آفتاب میباشد تا به نیمه شب مگر این که نماز مغرب پیش از نماز عشاء میباشد. آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد
اسرا آیه ۷۸
تهذیب ج ۲ ص ۲۵ ح ۷۶
و در فقیه و تهذیب از زراره قصه کرده اند که حضرت باقر علیه السلام فرمود؛
وقتی که زوال آفتاب شد داخل می گردد وقت نماز ظهر و عصر هر دو باهم و زمانی که غروب آفتاب شد باطن می شود وقت نماز مغرب و عشاء.
و در کافی و تهذیب از ابن ابوعمیر ماجرا کرده اند که حضرت راست گو علیه السلام فرمود؛ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد
هنگام غروب آفتاب و واجب شدن افطار آن میباشد که روی به قبله ایستاده باشی و آن سرخی که در طرف مشرق می باشد از بالای رمز تو به طرف مغرب بگذرد و دراین وقت قرص آفتاب غایب شده و افطار حلال گردیده.
کافی ج ۴ ص ۱۰۰ یا ۶١ ب ۶۴ ح ۱
تهذیب ج ۴ ص ۱۸۵ ح ۵۱۶ شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد
وسائل الشیعه ج ۱۰ ب ۵٢ ص ۱۲۴ ح ١٣٠١۴
و در تهذیب و استبصار از زراره روایت کرده که حضرت باقر علیه السلام فرمود؛
وقت نماز صبح از نخستین طلوع صبح میباشد تا به طلوع آفتاب.
تهذیب ج ۲ ص ۳۶ ح ۱۱۴
استبصار ج ۱ ص ۲۷۵ ح ۹۹۸
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۲۰۸ ح ۴٩٣٨
و ایضاً از عمار قصه کرده که حضرت راستگو علیه السلام فرمود؛
هنگامی که کسی به خواب رفت و یا این که یک شغلی اورا مانع شد از نماز صبح در نخستین طلوع صبح در نماز واجب پس آن کس نماز را از نخستین طلوع صبح تا به طلوع آفتاب بجا آورد و اگر یک رکعت نماز صبح را بگذارد و در رکعت دوم آفتاب طلوع نماید، نماز را آحاد کند و نماز او جایز هست.
تهذیب ج ۲ ص ۳۸ ح ۱۲۰
استبصار ج ۱ ص ۲۷۶ ح ۱۰۰۰
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۲۰۸ ح ۴٩٣٩
و ایضاً در تهذیب و استبصار از اصبغ بن نباته داستان کرده که حضرت امیرالمومنین علیه السلام فرمود؛
هر که از نماز صبح یک رکعت قبل از طلوع آفتاب شعور بکند، پس او کل نماز صبح را شعور کرده است.
تهذیب ج ۲ ص ۲۱۷
استبصار ج ۱ ص ۲۷۵ ح ۹۹۹
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۲۱۷ ح ۴٩۶٠
✍ و دراین احادیث بیان فرمودند اول وقت نماز ظهر و عصر را که زوال آفتاب هست و آخر وقت آنهارا که غروب آفتاب باشد و هکذا اول وقت نماز صبح را که طلوع صبح میباشد و نقطه پایان آن را که طلوع آفتاب می باشد و همچنین نخستین وقت نماز مغرب و عشاء را که غروب آفتاب باشد و این پنج وقت، همه مبرهن و حسی و جمیع مردمان آنهارا میدانند و میبینند از اطفال و زنان و دانا و جاهل و دانا و کودن.
✍ و اما نیمه شب که در حدیث زراره و ابن زراره آن را نقطه پایان وقت نماز مغرب و عشاء قرار داده، پس نصف شب مبرهن و حسی نیست و اغلب مردمان آن را نمیدانند؛ مگر بعضی از اهل نجوم، و چیزی که اغلب مردمان آن را ندانند و نفهمند چهطور می شود که عوام و زنان و مردمان ابله به شناختن آن مأمور شوند.
✍ پس به قرینه این پنج وقت اشکار برای اولیه نمازها و پایان آنها باید خواسته از نصف شب در آن احادیث وقت فضیلت نماز مغرب و عشاء باشد، چنانکه در جمله احادیث وقت نماز مغرب و عشاء را ثلث شب و بلکه ربع شب قرار داده و چنانکه احادیث ربع شب و ثلث شب بیان وقت فضیلت میباشد و هکذا احادیث نصف شب وقت فضیلت میگردد و علاوه بر این در چند حدیث صحیح بیان فرموده اند که حایض چنانچه قبل از طلوع صبح منزه خواهد شد باید نماز مغرب و عشاء را بجا آورد چنانکه ؛
چنانکه در تهذیب و استبصار از ابوصباح داستان کرده که حضرت درستگو علیه السلام فرمود؛
هنگامی که زن حایض منزه شد قبل از طلوع صبح، نماز مغرب و عشاء را به جای آورد و درصورتی که قبل از غروب پاک شد، نماز ظهر و بعدازظهر را به جا آورد.
تهذیب ج ۱ ص ۳۹۰ ح ۱۲۰۳
استبصار ج ۱ ص ۱۴۳ ح ۴۸۹
وسائل ج ۲ ص ۳۶۳ ح ٢٣٧٢
و ایضاً از عبد الله بن سنان ماجرا کرده که حضرت راستگو علیه السلام فرمود؛
زمانی که زن حایض قبل از غروب پاک شد، نماز ظهر و بعد از ظهر را به جا آورد و در حالتی که در آخر شب پاک گردید، نماز مغرب و عشاء را می گذارد.
تهذیب ج ۱ ص ۳۹۰ ح ۱۲۰۴
استبصار ج ۱ ص ۱۴۳ ح ۴۹۰
وسائل ج ۲ ص ۳۶۴ ح ٢٣٧۵
و ایضاً از داود دجاجی قصه کرده که حضرت باقر علیه السلام فرمود؛
وقتی که زن حایض قبل از غروب تمیز شد، نماز ظهر و عصر را به جا آورد و هرگاه در آخر شب پاک شد ، نماز مغرب و عشاء را میگذارد.
تهذیب ج ۱ ص ۳۹۰ ح ۱۲۰۵
استبصار ج ۱ ص ۱۴۳ ح ۴۹۱
وسائل ج ۲ ص ۳۶۴ ح ٢٣٧۶
و ایضاً ابن حنظله داستان کرده که حضرت کاظم علیه السلام فرمود؛
هنگامی که حایض قبل از طلوع صبح پاک شد، نماز مغرب و عشاء را میگذارد و در شرایطیکه قبل از غروب پاک گردید ، نماز ظهر و بعدازظهر را به جا آورد.
و از این روایات معین میگردد که چنانکه وقت نماز ظهر و بعد از ظهر تا به غروب میباشد و هکذا وقت نماز مغرب و عشاء تا به طلوع صبح میباشد و چنانچه اینطور نباشد می بایست وقت نماز ظهر و بعدازظهر نیز تا به غروب نشود.
✍و در عامل بودن این روایات بر این که وقت نماز مغرب و عشاء تا به صبح میباشد گونه های ندارد و فراتر از اینها تعدادی حدیث درست دیگر میباشد.
چنانکه از عبد و بنده الله بن سنان در تهذیب به مدرک درست ماجرا کرده که حضرت راستگو علیه السلام فرمود؛
درحالتی که کسی بخوابد و یا این که فراموش بکند نماز مغرب و عشاء را پس در حالتی که بیدار گردد پیش از صبح به یه خرده که هر دو نماز را بگذارد، هر دو را بجا آورد و در حالتی که ترس داشته باشد از طلوع صبح پیش از هر دو نماز، پس وی نماز عشاء را بگذارد.
تهذیب ج ٢ ص ٢٧٠ ح ١٠٧۶
استبصار ج ۱ ص ٢٨٨ ح ١٠۵٣
وسائل ج ۴ ص ٢٨٨ ح ۵١٨٢
و ایضاً از ابوبصیر ماجرا کرده که حضرت درست گو علیه السلام فرمود؛
که در شرایطیکه فردی بخوابد و نماز مغرب و عشاء را نگذارد و یااینکه فراموش بکند هر دو نماز را، پس درصورتی که پیش از طلوع صبح بیدار گردد و بتواند هر دو را بجا آورد، می بایست نماز مغرب و عشاء را بگذارد، و در حالتیکه ترس داشته باشد از طلوع صبح ، پس استارت بکند بر نماز عشاء .
تهذیب ج ٢ ص ٢٧٠ ح ١٠٧٧
استبصار ج ۱ ص ٢٨٨ ح ١٠۵۴
وسائل ج ۴ ص ٢٨٨ ح ۵١٨١
و از عبید ابن زراره ماجرا کرده که حضرت درستگو علیه السلام فرمود؛
نماز فوت نمی شود از هر که عزمی نماز داشته باشد و فوت نمیشود نمازهای روز تا این که آفتاب غروب کند و فوت نمیشود نمازهای شب تا این که صبح طلوع کند و فوت نمی شود نماز صبح تا این که آفتاب طلوع کند.
دانا ج ۱ ص ٣۵۵ یا این که ۵۵٢ ح ١٠٣٠
تهذیب ج ٢ ص ٢۵۶ ح ١٠١۵
✍ و دلالت این سه حدیث از روایات سوابق زیادتر میباشد بر این که وقت نماز مغرب و عشاء تا طلوع صبح میباشد. چون که در حدیث عبید میفرماید؛ نماز فوت نمیشود تا به طلوع صبح.
✍ و در حدیث ابن سنان و ابوبصیر فرموده؛ که پس از بیدار شدن، در حالتیکه وقت هر دو نماز را دارااست، اولیه نماز مغرب را بگذارد و آنگاه نماز عشاء را و در صورتی وقت ندارد، نماز عشاء را بگذارد و مغرب را پس از نماز صبح قضا بکند.
✍ و بعض علماء این روایات مذکوره را حمل بر تقیه کرده اند و بعض بقیه افراد حمل بر مضطر و مالک بهانه نموده اند و هر دو حمل فارغ از ادله میباشد. چون کهاین دو حمل در حالتیکه درین روایات سرازیر گردد در وقت نماز ظهر و بعدازظهر نیز میآید و بایستی براین اساس وقت ظهر و بعدازظهر تا به غروب نباشد و این مغایر جمیع روایات میباشد و موردنیاز می شود که وقت نماز ظهر و بعدازظهر تا به غروب تقیه باشد و یا این که از برای صاحبان عذروبهانه گردد.
✍ و این موضوع را حقیر در کتاب اثنی عشریه با شرح ذکر کردم.
قال الله گران قدر؛
« أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا »
یعنی؛ نماز را اقامه بکن از اولیه ظهر تا به آخر شب و یکی نمازها را در نزد صبح اقامه بنما به صدق که قربت صبح وقت حاضر شدن فرشتگان میباشد.
سوره اسراء آیه ۷۸
ایضاً فرمود؛
« وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ »
یعنی؛ نماز را اقامه بکن در دو طرف روز و نیز نماز بگذار در وقت گذاشتن قدری شب از شب .
سوره هود آیه ۱۱۴
و در کتاب ها اربعه از زراره روایت کرده اند که از حضرت باقر علیه السلام پرسش نمودم؛
از نمازهایی که آفریدگار فرض و واجب فرموده بر بندگان خودش؟
حضرت فرمود؛
پنج نماز میباشد در شبانه روز.
گفتم؛ آیا معبود آنانرا در قرآن ذکر فرموده یا این که خیر؟
حضرت فرمود؛
بلی! پروردگار بر پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود؛ « أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْل »، و مراد از دلوک آفتاب زوال آن میباشد که ظهر باشد و میان دلوک آفتاب تا به ظلمات شب چهار نماز میباشد و آنهارا ذکر فرموده، و وقت آنهارا انتخاب نموده، و منظور از غسق شب نیمه شب است ؛
و بعد فرموده؛ « وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا » و نماز قربت صبح نماز پنجم میباشد.
فرمود؛ و ایضاً در وقت نمازها فرموده؛ « وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ » و دو طرف روز نماز صبح و مغرب میباشد؛ « وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ » نماز عشاء میباشد.
و ایضاً فرموده؛ « حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى » بقره آیه ۲۳۹؛ و منظور از آن نماز ظهر میباشد و آن اولیه نماز میباشد که حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله آن را به مکان آورده است و آن در میانه روز میباشد؛ و نیز وسط دو نماز روز میباشد که نماز صبح و نماز بعد از ظهر باشد ؛
و در خواندن ائمه علیه السلام؛ « حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَ صَّلوةِ الْعَصْرِ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ » و از نماز بعدازظهر نام برده و این آیه نازل شد در روز آدینه و آن حضرت علیه السلام در مهاجرت بوده و قنوت بجا آورد در آن نماز آدینه و نماز آدینه را در هجرت و حضر دو رکعت قرار داده و از برای حاضر که مسافر نبوده دو رکعت علاوه کرده در غیر روز آدینه و آن دو رکعت را در نماز آدینه برداشته از جهت وجود دو خطبه در نماز آدینه زمانی که با پیشنماز بگذارد و هر کس در روز آدینه با پیشنماز نماز نگذارد پس آن کس چهار رکعت بجا بیاورد مثل نماز ظهر بقیه روز ها.
کافی ج ۳ ص ۲۷۱ یا این که ۱۵۲ ب ۱۶۹ ح ۱
فقیه ج ۱ ص ۱۲۴ یا این که ۲۸۵ ح ۶۰۰
تهذیب ج ۲ ص ۲۴۱ ح ۹۵۴
علل الشرایع ص ۳۵۴ ح ۱
معانی الأخبار ص ۳۳۲
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۱۰
استبصار ج ۱ ص ۲۲۴ ب ۱۶
و در تهذیب از ابن زراره روایت کرده که از حضرت راست گو علیه السلام پرسش کردم؛ مسجد النبی کوهسنگی مشهد
از آیه « أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْل ».
حضرت فرمود؛
خدا چهار نماز واجب کرده درین آیه و اول وقت آنها از زوال آفتاب میباشد تا بر نصف شب و وقت دو نماز از آنان از اول ظهر میباشد تا به غروب آفتاب، مگر این که نماز ظهر پیش از نماز بعدازظهر می باشد و دو نماز از آنها از نخستین غروب آفتاب میباشد تا به نیمه شب مگر این که نماز مغرب پیش از نماز عشاء میباشد. آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد
اسرا آیه ۷۸
تهذیب ج ۲ ص ۲۵ ح ۷۶
و در فقیه و تهذیب از زراره قصه کرده اند که حضرت باقر علیه السلام فرمود؛
وقتی که زوال آفتاب شد داخل می گردد وقت نماز ظهر و عصر هر دو باهم و زمانی که غروب آفتاب شد باطن می شود وقت نماز مغرب و عشاء.
و در کافی و تهذیب از ابن ابوعمیر ماجرا کرده اند که حضرت راست گو علیه السلام فرمود؛ رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد
هنگام غروب آفتاب و واجب شدن افطار آن میباشد که روی به قبله ایستاده باشی و آن سرخی که در طرف مشرق می باشد از بالای رمز تو به طرف مغرب بگذرد و دراین وقت قرص آفتاب غایب شده و افطار حلال گردیده.
کافی ج ۴ ص ۱۰۰ یا ۶١ ب ۶۴ ح ۱
تهذیب ج ۴ ص ۱۸۵ ح ۵۱۶ شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد
وسائل الشیعه ج ۱۰ ب ۵٢ ص ۱۲۴ ح ١٣٠١۴
و در تهذیب و استبصار از زراره روایت کرده که حضرت باقر علیه السلام فرمود؛
وقت نماز صبح از نخستین طلوع صبح میباشد تا به طلوع آفتاب.
تهذیب ج ۲ ص ۳۶ ح ۱۱۴
استبصار ج ۱ ص ۲۷۵ ح ۹۹۸
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۲۰۸ ح ۴٩٣٨
و ایضاً از عمار قصه کرده که حضرت راستگو علیه السلام فرمود؛
هنگامی که کسی به خواب رفت و یا این که یک شغلی اورا مانع شد از نماز صبح در نخستین طلوع صبح در نماز واجب پس آن کس نماز را از نخستین طلوع صبح تا به طلوع آفتاب بجا آورد و اگر یک رکعت نماز صبح را بگذارد و در رکعت دوم آفتاب طلوع نماید، نماز را آحاد کند و نماز او جایز هست.
تهذیب ج ۲ ص ۳۸ ح ۱۲۰
استبصار ج ۱ ص ۲۷۶ ح ۱۰۰۰
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۲۰۸ ح ۴٩٣٩
و ایضاً در تهذیب و استبصار از اصبغ بن نباته داستان کرده که حضرت امیرالمومنین علیه السلام فرمود؛
هر که از نماز صبح یک رکعت قبل از طلوع آفتاب شعور بکند، پس او کل نماز صبح را شعور کرده است.
تهذیب ج ۲ ص ۲۱۷
استبصار ج ۱ ص ۲۷۵ ح ۹۹۹
وسائل الشیعه ج ۴ ص ۲۱۷ ح ۴٩۶٠
✍ و دراین احادیث بیان فرمودند اول وقت نماز ظهر و عصر را که زوال آفتاب هست و آخر وقت آنهارا که غروب آفتاب باشد و هکذا اول وقت نماز صبح را که طلوع صبح میباشد و نقطه پایان آن را که طلوع آفتاب می باشد و همچنین نخستین وقت نماز مغرب و عشاء را که غروب آفتاب باشد و این پنج وقت، همه مبرهن و حسی و جمیع مردمان آنهارا میدانند و میبینند از اطفال و زنان و دانا و جاهل و دانا و کودن.
✍ و اما نیمه شب که در حدیث زراره و ابن زراره آن را نقطه پایان وقت نماز مغرب و عشاء قرار داده، پس نصف شب مبرهن و حسی نیست و اغلب مردمان آن را نمیدانند؛ مگر بعضی از اهل نجوم، و چیزی که اغلب مردمان آن را ندانند و نفهمند چهطور می شود که عوام و زنان و مردمان ابله به شناختن آن مأمور شوند.
✍ پس به قرینه این پنج وقت اشکار برای اولیه نمازها و پایان آنها باید خواسته از نصف شب در آن احادیث وقت فضیلت نماز مغرب و عشاء باشد، چنانکه در جمله احادیث وقت نماز مغرب و عشاء را ثلث شب و بلکه ربع شب قرار داده و چنانکه احادیث ربع شب و ثلث شب بیان وقت فضیلت میباشد و هکذا احادیث نصف شب وقت فضیلت میگردد و علاوه بر این در چند حدیث صحیح بیان فرموده اند که حایض چنانچه قبل از طلوع صبح منزه خواهد شد باید نماز مغرب و عشاء را بجا آورد چنانکه ؛
چنانکه در تهذیب و استبصار از ابوصباح داستان کرده که حضرت درستگو علیه السلام فرمود؛
هنگامی که زن حایض منزه شد قبل از طلوع صبح، نماز مغرب و عشاء را به جای آورد و درصورتی که قبل از غروب پاک شد، نماز ظهر و بعدازظهر را به جا آورد.
تهذیب ج ۱ ص ۳۹۰ ح ۱۲۰۳
استبصار ج ۱ ص ۱۴۳ ح ۴۸۹
وسائل ج ۲ ص ۳۶۳ ح ٢٣٧٢
و ایضاً از عبد الله بن سنان ماجرا کرده که حضرت راستگو علیه السلام فرمود؛
زمانی که زن حایض قبل از غروب پاک شد، نماز ظهر و بعد از ظهر را به جا آورد و در حالتی که در آخر شب پاک گردید، نماز مغرب و عشاء را می گذارد.
تهذیب ج ۱ ص ۳۹۰ ح ۱۲۰۴
استبصار ج ۱ ص ۱۴۳ ح ۴۹۰
وسائل ج ۲ ص ۳۶۴ ح ٢٣٧۵
و ایضاً از داود دجاجی قصه کرده که حضرت باقر علیه السلام فرمود؛
وقتی که زن حایض قبل از غروب تمیز شد، نماز ظهر و عصر را به جا آورد و هرگاه در آخر شب پاک شد ، نماز مغرب و عشاء را میگذارد.
تهذیب ج ۱ ص ۳۹۰ ح ۱۲۰۵
استبصار ج ۱ ص ۱۴۳ ح ۴۹۱
وسائل ج ۲ ص ۳۶۴ ح ٢٣٧۶
و ایضاً ابن حنظله داستان کرده که حضرت کاظم علیه السلام فرمود؛
هنگامی که حایض قبل از طلوع صبح پاک شد، نماز مغرب و عشاء را میگذارد و در شرایطیکه قبل از غروب پاک گردید ، نماز ظهر و بعدازظهر را به جا آورد.
و از این روایات معین میگردد که چنانکه وقت نماز ظهر و بعد از ظهر تا به غروب میباشد و هکذا وقت نماز مغرب و عشاء تا به طلوع صبح میباشد و چنانچه اینطور نباشد می بایست وقت نماز ظهر و بعدازظهر نیز تا به غروب نشود.
✍و در عامل بودن این روایات بر این که وقت نماز مغرب و عشاء تا به صبح میباشد گونه های ندارد و فراتر از اینها تعدادی حدیث درست دیگر میباشد.
چنانکه از عبد و بنده الله بن سنان در تهذیب به مدرک درست ماجرا کرده که حضرت راستگو علیه السلام فرمود؛
درحالتی که کسی بخوابد و یا این که فراموش بکند نماز مغرب و عشاء را پس در حالتی که بیدار گردد پیش از صبح به یه خرده که هر دو نماز را بگذارد، هر دو را بجا آورد و در حالتی که ترس داشته باشد از طلوع صبح پیش از هر دو نماز، پس وی نماز عشاء را بگذارد.
تهذیب ج ٢ ص ٢٧٠ ح ١٠٧۶
استبصار ج ۱ ص ٢٨٨ ح ١٠۵٣
وسائل ج ۴ ص ٢٨٨ ح ۵١٨٢
و ایضاً از ابوبصیر ماجرا کرده که حضرت درست گو علیه السلام فرمود؛
که در شرایطیکه فردی بخوابد و نماز مغرب و عشاء را نگذارد و یااینکه فراموش بکند هر دو نماز را، پس درصورتی که پیش از طلوع صبح بیدار گردد و بتواند هر دو را بجا آورد، می بایست نماز مغرب و عشاء را بگذارد، و در حالتیکه ترس داشته باشد از طلوع صبح ، پس استارت بکند بر نماز عشاء .
تهذیب ج ٢ ص ٢٧٠ ح ١٠٧٧
استبصار ج ۱ ص ٢٨٨ ح ١٠۵۴
وسائل ج ۴ ص ٢٨٨ ح ۵١٨١
و از عبید ابن زراره ماجرا کرده که حضرت درستگو علیه السلام فرمود؛
نماز فوت نمی شود از هر که عزمی نماز داشته باشد و فوت نمیشود نمازهای روز تا این که آفتاب غروب کند و فوت نمیشود نمازهای شب تا این که صبح طلوع کند و فوت نمی شود نماز صبح تا این که آفتاب طلوع کند.
دانا ج ۱ ص ٣۵۵ یا این که ۵۵٢ ح ١٠٣٠
تهذیب ج ٢ ص ٢۵۶ ح ١٠١۵
✍ و دلالت این سه حدیث از روایات سوابق زیادتر میباشد بر این که وقت نماز مغرب و عشاء تا طلوع صبح میباشد. چون که در حدیث عبید میفرماید؛ نماز فوت نمیشود تا به طلوع صبح.
✍ و در حدیث ابن سنان و ابوبصیر فرموده؛ که پس از بیدار شدن، در حالتیکه وقت هر دو نماز را دارااست، اولیه نماز مغرب را بگذارد و آنگاه نماز عشاء را و در صورتی وقت ندارد، نماز عشاء را بگذارد و مغرب را پس از نماز صبح قضا بکند.
✍ و بعض علماء این روایات مذکوره را حمل بر تقیه کرده اند و بعض بقیه افراد حمل بر مضطر و مالک بهانه نموده اند و هر دو حمل فارغ از ادله میباشد. چون کهاین دو حمل در حالتیکه درین روایات سرازیر گردد در وقت نماز ظهر و بعدازظهر نیز میآید و بایستی براین اساس وقت ظهر و بعدازظهر تا به غروب نباشد و این مغایر جمیع روایات میباشد و موردنیاز می شود که وقت نماز ظهر و بعدازظهر تا به غروب تقیه باشد و یا این که از برای صاحبان عذروبهانه گردد.
✍ و این موضوع را حقیر در کتاب اثنی عشریه با شرح ذکر کردم.
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: مرکز فرهنگی و اجتماعی محله