قاعده المیسور
قاعده المیسور یا این که المَیْسُورُ لا یُسْقِطُ بِالمَعْسُورِ از قواعد دینی که مبتنی بر آن درحالتی که ملزم قدرت ایفا یه خرده از اجزا یا این که وضعیت یک فعالیت مرکب (دارنده اجزا و وضعیت متفاوت) را نداشت، ایفا دیگر اجزا بر ذمه وی باقی خواهد ماند. در حجیت این قاعده اختلاف حیث وجود دارااست. موافقین به نشانهها قرآن، احادیث، استصحاب، اطلاق استدلال، اجماع فقهاء و سیره عقلاء برهان کرده و آن را در کل ابواب دینی و در تک تک واجبات و مستحبات مرکب، قابل جریان می دانند. در مقابل، مخالفین حجیت این قاعده با تأکید بر ضعف سندی احادیث گزینه استناد، دلالت این احادیث بر حجیت قاعده را نپذیرفته و عامل به بقیه عامل را نیز رد کردهاند. در ضوابط موضوعه کشور ایران نیز شرایطی با استناد بهاین قاعده وضع مسجد النبی کوهسنگی مشهد و اوضاع شدهاست.
محتوای قاعده
بر مبنای قاعده المیسور، هرگاه جاری ساختن بعضا از اجزاء، وضعیت و مصادیق و یا این که شکاف بعضی از مانع ها یک تکلیف مرکب (دارنده اجزا و موقعیت گوناگون) مقدور نباشد، بقیه اجزاء، وضعیت، مصادیق و موانعی که مقدور میباشد، به وجوب و یا این که استحباب خودش باقی می مانند و ساقط نمیشوند. این قاعده یک کدام از قواعده شرعی برگرفته از شرع میباشد که فروع و مصادیق فراوانی در فقه دارااست.[۱] کاربرد این قاعده در تکالیفی میباشد که مرکب و به اصطلاح دارنده اجزاء و وضعیت مختلف باشد، همچون نماز، حج و... به عنوان مثال درحالتی که کسی حج بر وی واجب باشد، البته از بین تک تک انجام واجب حج نتواند حلق (رمز تراشیدن) را جاری ساختن دهد و یا این که رمی جمرات (سنگ زدن به شیطان) برای وی قابلیت و امکان پذیر نباشد، وجوب بقیه جاری ساختن و مناسکی که انجامش قابلیت و امکانپذیر میباشد، از وی ساقط آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمی شود.
[۲] یا این که در شرایطیکه برای اعمال واجبی، می بایست یکسری بازدارنده برطرف خواهد شد و برطرف کردن برخی از آنان قابلیت و امکان پذیر نباشد، برطرف کردن موانعی که مقدور میباشد، بر وجوبش باقی میمانند. برای مثال در صورتیکه سگ از ظرفی مایعی را با لهجه بنوشد، واجب میباشد که دو توشه شسته گردد و پیش از شستن با خاکمالی کردن نیز می بایست پاک سازی خواهد شد.[۳] دراینصورت در حالتی که خاک یافت نشود، وجوب شستن با آب ساقط رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمیشود.
رده و قلمرو در فقه و حقوق و دستمزد
قاعده المیسور، از مشهورترین و پرکاربردترین قواعد فقهیه به شمار میرود که گفته می شود مفاد تطبیق آن در مسائل شرعی و دستمزد موضوعه بسیار زیاد میباشد.[۴] اولیه توشه محمد بن حسن حِلّی دارای شهرت به فخر المحققین در کتاب ایضاح الفوائد[۵] به صراحت از این قاعده استعمال نموده است.[۶] بعداز وی بیشتر فقهای شیعه در اکثر ابواب فقاهتی مثلا در عبادات، عقود، ایقاعات و احکام و نیز در واجبات و مستحبات به شغل بردهاند.[۷] سيد مير عبدالفتاح حسینی مراغی (در سپری شد:۱۲۵۰ق) در کتاب العناوین الفقهیه بیشتراز پنجاه مصداق از مسائل دینی کهاین قاعده در آن کاربرد داراست را برشمرده شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۸]
به گفته مکارم شیرازی جریان آن در مستحبات پرنورخیس از واجبات میباشد، چون بیشتر قیود مستعمل در مستحبات از باب تعدد مناسب میباشد و خیر از باب قید.[۹] برای مثال در اجرا ام داود در روزها البیض سورهها، دعا ها و ذکر ها متعددی پیشنهاد گردیدهاست. و یا این که نقل شده که درود بر سید الشهداء(ع) در زیارت عاشورا صد سکو تکرار خواهد شد.[۱۰] درحالتی که کسی نتواند همگی آن ها را ایفا بدهد، مورد ها و کمی که مقدور میباشد، همچنان بر استحباب خویش باقی می مانند.[۱۱]
در دستمزد و ضوابط موضوعه کشور ایران؛ چه در دستمزد محرمانه و چه در حقوق و دستمزد کیفری، موردها زیادی میقدرت یافت که منبع آنها همین قاعده عقلی میباشد.[۱۲] از باب نمونه در ماده۱۰۶۶ ضابطه مدنی در زمینهی تایید انشای عقد وصلت برای هر که اقتدار تکلم ندارد، مستعمل میباشد. یا این که در دستمزد کیفری برای مثال در شرایطیکه راجع به قصاص چنانچه بخواهند دست کسی را انقطاع نمایند و دست فاقد یکسری انگشت باشد، به باقیمانده دست اجرای قصاص می شود که مستند آن قادر است همین قاعده باشد.[۱۳]در نوشتهی علمی: «نظارت برهان قاعده میسور در قرآن و روایات و کاربرد قاعده در دستمزد موضوعه کشورایران» بعضا از مواد دستمزد محرمانه و کیفری کهاین قاعده در آنان سرازیر گردیده مذکور میباشد.
مستندات
هرچند که در حجیت این قاعده، میان فقها اختلاف حیث وجود داراست؛ ولی هوا داران حجیت آن، به آیاتی از قرآن، روایات، اطلاق برهان، استصحاب، سیره عقلاء و اجماع فقها، عامل کردهاند.
آیه ها قرآن
فقهای شیعه برای ثابت این قاعده به نشانهها زیادی استناد کردهاند؛ به عنوان مثال در آیه ۱۲۹ سوره نساء که آفریدگار رعایت عدل و داد را شرط تعدد زوجات دانسته میباشد؛ البته از ظواهر قید: «فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ؛ پس به يك طرف يكسره تمايل نورزيد تا آن زن ديگر را سرگشته رها كنيد» به کارگیری میگردد که در حالتی که نمیتوانید به طور بدون نقص عدل و داد را برقرار نمایید، دستکم کل علایق و محبت خویش را صرف یک کدام از آنان نکنید.[۱۴] و یا این که مبتنی بر آیه ۱۸۵سوره بقره هرکس در ماه رمضان مسافر و یا این که بیمار باشد، میتواند در طیهای دیگر قضای آن را به مکان بیاورد. فرموده معبود در پایان آیه: «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ؛ خداوند براى شما آسانى مىخواهد و خیر دشواری»، میتواند استدلال بر قاعده المیسور در اکثری از ابواب فقه باشد. محمدجواد فاضل لنکرانی نشانهها دیگری را نیز برای ثابت این قاعده آورده و به شرح دلالت آن ها را نظارت نموده است.[۱۵]
روایات
ابن ابیجمهور احسایی (۸۸۰ق) در کتاب عوالی اللئالی برای اولیه توشه سه ماجرا به طور مرسل نقل نموده است که بعداز او، فقهای شیعه بدین احادیث برای ثابت این قاعده عامل کردهاند:
وقال النبي (ص): «لا يترك الميسور بالمعسور، چیزی که مقدور میباشد، به خیال چیزی ممکن میباشد، شکاف نمیشود».
وقال (ع): «إذا أمرتم بأمر فأتوا منه بما استطعتم؛ زمانی شمارا به چیزی دستور کردم، به اندازهای که می توانید آن را جاری ساختن دهید».
وقال (ع): «مالا يدرك كله لا يترك كله؛ چیزی که تمامش شدنی وجود ندارد، تمامش سوراخ نمی شود».[۱۶] تکلیفی که ملزم نمیتواند کل آن را اجرا دهد، نمیتواند کل آن را رخنه نماید؛ بلکه هر آنچه را که می تواند، می بایست ایفا بدهد.
در بعضی از منابع داستان اولیه به پیامبر معبود(ص) و دو قصه آتی به امام علی(ع) منسوب شده میباشد.[۱۷] هرچند که از متن کتاب عوالی اللئالی اینگونه چیزی به کارگیری نمیشود. قبل از ابن أبی جمهور این سه ماجرا در منابع دارای اعتبار و دیرین شیعه یافت نمی شود. این احادیث در بعضی از منابع اهلسنت نیز نقل گردیدهاست.[۱۸] علاقه مندان حجیت این قاعده برای جبران ضعف سندی این احادیث، به «تلقی به قبول احادیث به وسیله فقها»، «آوازه روایی» و «آوازه فتوایی» توکل کردهاند. فقهای شیعه در کتابهای استدلالی به گواهی این احادیث انواع نگرفتهاند و به سیرتکاملای بدین احادیث برهان کردهاند که انگار پذیرفتهاند (تلقی به قبول کردهاند).[۱۹] به گفته حسینی مراغی تک تک فقها در تکالیف مرکب مطابق این قاعده فتوا دادهاند و مستند آن ها نیز فقط همین احادیث میباشد. به این ترتیب ضعف سندی این احادیث جبران میگردد. [۲۰]
مجموعهای از فقها و علمای اصول که «آوازه روائی و فتوائی» را جابر ضعف گواهی نمیدانند، استناد بدین احادیث را نپذیرفتهاند؛ برای مثال: سید ابوالقاسم خویی.[۲۱] چون خویش آوازه حجت وجود ندارد؛ «رب پر اسم و رسم لا أصل له؛ چه بسا مشهوری که هیچ ریشهای ندارد»، درحالتی که هم جابر ضعف گواهی باشد، می بایست سندی باشد که ضعف آن را جبران نماید. احادیث ذکر شده، مرسل میباشند و به هیچ عنوان سندی ندارند که جبران شوند، پس سالبه به انتفاع مسئله میباشد.[۲۲]
قاعده المیسور
قاعده المیسور یا این که المَیْسُورُ لا یُسْقِطُ بِالمَعْسُورِ از قواعد دینی که مبتنی بر آن درحالتی که ملزم قدرت ایفا یه خرده از اجزا یا این که وضعیت یک فعالیت مرکب (دارنده اجزا و وضعیت متفاوت) را نداشت، ایفا دیگر اجزا بر ذمه وی باقی خواهد ماند. در حجیت این قاعده اختلاف حیث وجود دارااست. موافقین به نشانهها قرآن، احادیث، استصحاب، اطلاق استدلال، اجماع فقهاء و سیره عقلاء برهان کرده و آن را در کل ابواب دینی و در تک تک واجبات و مستحبات مرکب، قابل جریان می دانند. در مقابل، مخالفین حجیت این قاعده با تأکید بر ضعف سندی احادیث گزینه استناد، دلالت این احادیث بر حجیت قاعده را نپذیرفته و عامل به بقیه عامل را نیز رد کردهاند. در ضوابط موضوعه کشور ایران نیز شرایطی با استناد بهاین قاعده وضع مسجد النبی کوهسنگی مشهد و اوضاع شدهاست.
محتوای قاعده
بر مبنای قاعده المیسور، هرگاه جاری ساختن بعضا از اجزاء، وضعیت و مصادیق و یا این که شکاف بعضی از مانع ها یک تکلیف مرکب (دارنده اجزا و موقعیت گوناگون) مقدور نباشد، بقیه اجزاء، وضعیت، مصادیق و موانعی که مقدور میباشد، به وجوب و یا این که استحباب خودش باقی می مانند و ساقط نمیشوند. این قاعده یک کدام از قواعده شرعی برگرفته از شرع میباشد که فروع و مصادیق فراوانی در فقه دارااست.[۱] کاربرد این قاعده در تکالیفی میباشد که مرکب و به اصطلاح دارنده اجزاء و وضعیت مختلف باشد، همچون نماز، حج و... به عنوان مثال درحالتی که کسی حج بر وی واجب باشد، البته از بین تک تک انجام واجب حج نتواند حلق (رمز تراشیدن) را جاری ساختن دهد و یا این که رمی جمرات (سنگ زدن به شیطان) برای وی قابلیت و امکان پذیر نباشد، وجوب بقیه جاری ساختن و مناسکی که انجامش قابلیت و امکانپذیر میباشد، از وی ساقط آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمی شود.
[۲] یا این که در شرایطیکه برای اعمال واجبی، می بایست یکسری بازدارنده برطرف خواهد شد و برطرف کردن برخی از آنان قابلیت و امکان پذیر نباشد، برطرف کردن موانعی که مقدور میباشد، بر وجوبش باقی میمانند. برای مثال در صورتیکه سگ از ظرفی مایعی را با لهجه بنوشد، واجب میباشد که دو توشه شسته گردد و پیش از شستن با خاکمالی کردن نیز می بایست پاک سازی خواهد شد.[۳] دراینصورت در حالتی که خاک یافت نشود، وجوب شستن با آب ساقط رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نمیشود.
رده و قلمرو در فقه و حقوق و دستمزد
قاعده المیسور، از مشهورترین و پرکاربردترین قواعد فقهیه به شمار میرود که گفته می شود مفاد تطبیق آن در مسائل شرعی و دستمزد موضوعه بسیار زیاد میباشد.[۴] اولیه توشه محمد بن حسن حِلّی دارای شهرت به فخر المحققین در کتاب ایضاح الفوائد[۵] به صراحت از این قاعده استعمال نموده است.[۶] بعداز وی بیشتر فقهای شیعه در اکثر ابواب فقاهتی مثلا در عبادات، عقود، ایقاعات و احکام و نیز در واجبات و مستحبات به شغل بردهاند.[۷] سيد مير عبدالفتاح حسینی مراغی (در سپری شد:۱۲۵۰ق) در کتاب العناوین الفقهیه بیشتراز پنجاه مصداق از مسائل دینی کهاین قاعده در آن کاربرد داراست را برشمرده شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۸]
به گفته مکارم شیرازی جریان آن در مستحبات پرنورخیس از واجبات میباشد، چون بیشتر قیود مستعمل در مستحبات از باب تعدد مناسب میباشد و خیر از باب قید.[۹] برای مثال در اجرا ام داود در روزها البیض سورهها، دعا ها و ذکر ها متعددی پیشنهاد گردیدهاست. و یا این که نقل شده که درود بر سید الشهداء(ع) در زیارت عاشورا صد سکو تکرار خواهد شد.[۱۰] درحالتی که کسی نتواند همگی آن ها را ایفا بدهد، مورد ها و کمی که مقدور میباشد، همچنان بر استحباب خویش باقی می مانند.[۱۱]
در دستمزد و ضوابط موضوعه کشور ایران؛ چه در دستمزد محرمانه و چه در حقوق و دستمزد کیفری، موردها زیادی میقدرت یافت که منبع آنها همین قاعده عقلی میباشد.[۱۲] از باب نمونه در ماده۱۰۶۶ ضابطه مدنی در زمینهی تایید انشای عقد وصلت برای هر که اقتدار تکلم ندارد، مستعمل میباشد. یا این که در دستمزد کیفری برای مثال در شرایطیکه راجع به قصاص چنانچه بخواهند دست کسی را انقطاع نمایند و دست فاقد یکسری انگشت باشد، به باقیمانده دست اجرای قصاص می شود که مستند آن قادر است همین قاعده باشد.[۱۳]در نوشتهی علمی: «نظارت برهان قاعده میسور در قرآن و روایات و کاربرد قاعده در دستمزد موضوعه کشورایران» بعضا از مواد دستمزد محرمانه و کیفری کهاین قاعده در آنان سرازیر گردیده مذکور میباشد.
مستندات
هرچند که در حجیت این قاعده، میان فقها اختلاف حیث وجود داراست؛ ولی هوا داران حجیت آن، به آیاتی از قرآن، روایات، اطلاق برهان، استصحاب، سیره عقلاء و اجماع فقها، عامل کردهاند.
آیه ها قرآن
فقهای شیعه برای ثابت این قاعده به نشانهها زیادی استناد کردهاند؛ به عنوان مثال در آیه ۱۲۹ سوره نساء که آفریدگار رعایت عدل و داد را شرط تعدد زوجات دانسته میباشد؛ البته از ظواهر قید: «فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ؛ پس به يك طرف يكسره تمايل نورزيد تا آن زن ديگر را سرگشته رها كنيد» به کارگیری میگردد که در حالتی که نمیتوانید به طور بدون نقص عدل و داد را برقرار نمایید، دستکم کل علایق و محبت خویش را صرف یک کدام از آنان نکنید.[۱۴] و یا این که مبتنی بر آیه ۱۸۵سوره بقره هرکس در ماه رمضان مسافر و یا این که بیمار باشد، میتواند در طیهای دیگر قضای آن را به مکان بیاورد. فرموده معبود در پایان آیه: «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ؛ خداوند براى شما آسانى مىخواهد و خیر دشواری»، میتواند استدلال بر قاعده المیسور در اکثری از ابواب فقه باشد. محمدجواد فاضل لنکرانی نشانهها دیگری را نیز برای ثابت این قاعده آورده و به شرح دلالت آن ها را نظارت نموده است.[۱۵]
روایات
ابن ابیجمهور احسایی (۸۸۰ق) در کتاب عوالی اللئالی برای اولیه توشه سه ماجرا به طور مرسل نقل نموده است که بعداز او، فقهای شیعه بدین احادیث برای ثابت این قاعده عامل کردهاند:
وقال النبي (ص): «لا يترك الميسور بالمعسور، چیزی که مقدور میباشد، به خیال چیزی ممکن میباشد، شکاف نمیشود».
وقال (ع): «إذا أمرتم بأمر فأتوا منه بما استطعتم؛ زمانی شمارا به چیزی دستور کردم، به اندازهای که می توانید آن را جاری ساختن دهید».
وقال (ع): «مالا يدرك كله لا يترك كله؛ چیزی که تمامش شدنی وجود ندارد، تمامش سوراخ نمی شود».[۱۶] تکلیفی که ملزم نمیتواند کل آن را اجرا دهد، نمیتواند کل آن را رخنه نماید؛ بلکه هر آنچه را که می تواند، می بایست ایفا بدهد.
در بعضی از منابع داستان اولیه به پیامبر معبود(ص) و دو قصه آتی به امام علی(ع) منسوب شده میباشد.[۱۷] هرچند که از متن کتاب عوالی اللئالی اینگونه چیزی به کارگیری نمیشود. قبل از ابن أبی جمهور این سه ماجرا در منابع دارای اعتبار و دیرین شیعه یافت نمی شود. این احادیث در بعضی از منابع اهلسنت نیز نقل گردیدهاست.[۱۸] علاقه مندان حجیت این قاعده برای جبران ضعف سندی این احادیث، به «تلقی به قبول احادیث به وسیله فقها»، «آوازه روایی» و «آوازه فتوایی» توکل کردهاند. فقهای شیعه در کتابهای استدلالی به گواهی این احادیث انواع نگرفتهاند و به سیرتکاملای بدین احادیث برهان کردهاند که انگار پذیرفتهاند (تلقی به قبول کردهاند).[۱۹] به گفته حسینی مراغی تک تک فقها در تکالیف مرکب مطابق این قاعده فتوا دادهاند و مستند آن ها نیز فقط همین احادیث میباشد. به این ترتیب ضعف سندی این احادیث جبران میگردد. [۲۰]
مجموعهای از فقها و علمای اصول که «آوازه روائی و فتوائی» را جابر ضعف گواهی نمیدانند، استناد بدین احادیث را نپذیرفتهاند؛ برای مثال: سید ابوالقاسم خویی.[۲۱] چون خویش آوازه حجت وجود ندارد؛ «رب پر اسم و رسم لا أصل له؛ چه بسا مشهوری که هیچ ریشهای ندارد»، درحالتی که هم جابر ضعف گواهی باشد، می بایست سندی باشد که ضعف آن را جبران نماید. احادیث ذکر شده، مرسل میباشند و به هیچ عنوان سندی ندارند که جبران شوند، پس سالبه به انتفاع مسئله میباشد.[۲۲]
امکانات و شرایط مسجد النبی کوهسنگی مشهد برای برگزاری مراسم