اثر ها علمی و ادبی
خوارج از نصفه سده دوم، کم کم به تألیف کتابهای فقاهتی، فقاهتی و تاریخی روی آورده و راویان و عالمان و فقیهانی از بین آنها برخاستند.[۷۱] آنها اهل نقل احادیث نبودند و متن قرآن را صرفا منبع دینی میدانستند.[۷۲] مدرسه فلسفی و شرعی کبیر و منسجمی از آن ها در اختیار وجود ندارد؛ فقط یک کدام از فرقههای آنان به اسم اباضیه، اثراتی در اعتقادات و تعالیم فقاهتی مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشتهاند.[۷۳]
ابنندیم در کتاب فهرست خویش، بر این اعتقاد میباشد که خوارج، اثر ها خویش را به جهت مخالفت و فشار عموم، نهفته میکردهاند.[۷۴] با ایندرحال حاضر، ابنندیم، چندین بدن از عالمان خوارج را مذکور که اثراتی در علم ها قرآنی، صحبت، فقه و اصول فقه تألیف کردهاند.[۷۵] اثر ها دیگری درباره توحید و امامت و همینطور ردیههایی بر معارضانشان برای مثال معتزله، مرجئه، شیعه و غلاة، از خوارج نقل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدهاست.[۷۶]
خوارج همینطور خطیبان و شاعران اکثری داشته و بعضی از آنان دارای شهرت بودهاند.[۷۷] بیشتر اشعار خوارج، رجزهایی دانسته گردیده که در پیکارها گفتهاند.[۷۸] پارهای از خطبهها و طومارهای خوارج نیز آورده شده که منسوب به ۱۸ بدن از سران آنان و درباره دعوت و سلوک فقهی و سیاسی خوارج، و همینطور ترغیب به خروج و جهاد و دستور به دارای اسم و رسم رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۷۹]
موضوعهای صورتگیری
منابع اسلامی، عامل ها مختلفی به عنوان مثال روحیه بادیهنشینی را در صورتگیری خوارج مؤثر دانستهاند. برخی نویسندگان، صورتهای مهم خوارج را سالوکان و اعرابیان زمانه نادانی دانستهاند که بر سران قبایل خویش و سنتها و بهاهای فامیلای میشوریدند و برای نادرترین چیزها به هیجان میآمدند و میجنگیدند و از فامیل خویش اخراج میشدند.[۸۰] بیشتر شخصیتهای پررنگ خوارج از در بین این اعرابیان برخاستند و به هیچیک از قبایل دارای شهرت عرب تعلق نداشتند.[۸۱] بر این محور، هیچیک از صحابه، اعم از مهاجرین و انصار به خوارج شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نپیوستند.[۸۲]
بعضی دیگر از پژوهشگران، ظهور خوارج را در امتداد کودتا بر عثمان دانستهاند[۸۳] و بر این باورند که قتل عثمان و اختلاف صحابه در زمینهی مورد خلافت، منجر طرح این رأی شد که میاقتدار خلیفه را در شکل مخالفت با رأی عموم و احکام آیین و همینطور سوء دانایی و رعایت نکردن عدل و انصاف، عزل کرد یا این که کشت.[۸۴] به تصریح منابع اسلامی مانند تاریخ طبری، رؤسای معترضان به عثمان که حدود ۳۰ بدن بودند، ابعاد از صورتهای مهم خوارج شدند.[۸۵]
افزون بر این، کارداران دیگری مانند ناخشنودی از کردار امام علی(ع) در تقسیم غنایم مبنی بر مساوات و نیز بروز نبردهای داخلی جمل و صفین که در آن ها برای اول توشه مسلمانها رویاروی یکدیگر قرار گرفتند، از کارداران مؤثر در صورتگیری خوارج دانسته گردیدهاست.[۸۶] مرتضی مطهری اسلامپژوه (درگذشت ۱۳۵۸ش) براین اعتقاد میباشد که منطقگریزی خوارج و دخالتندادن آن در کارهایشان بالاخص راجع به به دارای اسم و رسم و نهی از منکر و کم آبمغزی تعالیترین انگیزه انقراض آنهاست.[۸۷]
عیب گیری عقاید خوارج
از اولِ پیدایش خوارج در تاریخ اسلام، اثرها مختلفی در ردّ باورهای آنان نوشتن گردیده یا این که در اثرها حدیثی، روایاتی در تقبیح باورها و انجام خوارج مذکور میباشد. مثلا روایاتی حاکی از پیشگوییهای رسول اسلام درباره خوارج و خروج آن ها از آیین که روش دینداری و همت خوارج تقبیح گردیده و همینطور جنگیدن با آن ها و کشتنشان دارنده ثواب دانسته گردیده است.[۸۸] همینطور علمای شیعه با استناد به حدیثی از رسول(ص)، عده ای که با امام علی به محاربه پرداختهاند و به عنوان مثال خوارج را کافر دانستهاند. بنابر قصه نام برده، هر کس با امام علی پیکار نماید، مانند کسی میباشد که با رسول نزاع نموده است.[۸۹]
در اثرها تفسیری، استشهاد خوارج به قرآن مهربان برای ثابت عقایدشان، آیتم انتقاد و نقض قرار گرفته میباشد؛ مثلا ادعای کافر بودن عده ای که مرتکب کبیره می شوند. خوارج با توکل بر آیه ۹۷ سوره آلعمران، بر این اعتقاد بودهاند که هر که حج نگزارد، مرتکب گناه کبیره و در فیض کافر شدهاست، پس ارتکاب گناهان کبیره، سبب به شرک میشود. در جواب بدین عامل اورده شده میباشد که بی دینی در متن ها دينی معناى کلانای دارااست و هر سیرتکامل مخالفت با حق، چه در مرحله عقايد و چه در مرحله امرها فرعى را دربرگیرنده میخواهد شد؛ ازاینرو، در آیه ۹۷ سوره آل عمران، شرک به معنای رخنه حج از سوی فرد کارکشته(دارنده یارا فقاهتی) میباشد؛ خیر به معنای خروج از اسلام، آنطور که خوارج پنداشتهاند.[۹۰] ابنتمهید، ادعای خوارج درینباره را با استناد به آیهها دیگری از قرآن کریم و مهربان رد نموده است.[۹۱]
اثر ها علمی و ادبی
خوارج از نصفه سده دوم، کم کم به تألیف کتابهای فقاهتی، فقاهتی و تاریخی روی آورده و راویان و عالمان و فقیهانی از بین آنها برخاستند.[۷۱] آنها اهل نقل احادیث نبودند و متن قرآن را صرفا منبع دینی میدانستند.[۷۲] مدرسه فلسفی و شرعی کبیر و منسجمی از آن ها در اختیار وجود ندارد؛ فقط یک کدام از فرقههای آنان به اسم اباضیه، اثراتی در اعتقادات و تعالیم فقاهتی مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشتهاند.[۷۳]
ابنندیم در کتاب فهرست خویش، بر این اعتقاد میباشد که خوارج، اثر ها خویش را به جهت مخالفت و فشار عموم، نهفته میکردهاند.[۷۴] با ایندرحال حاضر، ابنندیم، چندین بدن از عالمان خوارج را مذکور که اثراتی در علم ها قرآنی، صحبت، فقه و اصول فقه تألیف کردهاند.[۷۵] اثر ها دیگری درباره توحید و امامت و همینطور ردیههایی بر معارضانشان برای مثال معتزله، مرجئه، شیعه و غلاة، از خوارج نقل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدهاست.[۷۶]
خوارج همینطور خطیبان و شاعران اکثری داشته و بعضی از آنان دارای شهرت بودهاند.[۷۷] بیشتر اشعار خوارج، رجزهایی دانسته گردیده که در پیکارها گفتهاند.[۷۸] پارهای از خطبهها و طومارهای خوارج نیز آورده شده که منسوب به ۱۸ بدن از سران آنان و درباره دعوت و سلوک فقهی و سیاسی خوارج، و همینطور ترغیب به خروج و جهاد و دستور به دارای اسم و رسم رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۷۹]
موضوعهای صورتگیری
منابع اسلامی، عامل ها مختلفی به عنوان مثال روحیه بادیهنشینی را در صورتگیری خوارج مؤثر دانستهاند. برخی نویسندگان، صورتهای مهم خوارج را سالوکان و اعرابیان زمانه نادانی دانستهاند که بر سران قبایل خویش و سنتها و بهاهای فامیلای میشوریدند و برای نادرترین چیزها به هیجان میآمدند و میجنگیدند و از فامیل خویش اخراج میشدند.[۸۰] بیشتر شخصیتهای پررنگ خوارج از در بین این اعرابیان برخاستند و به هیچیک از قبایل دارای شهرت عرب تعلق نداشتند.[۸۱] بر این محور، هیچیک از صحابه، اعم از مهاجرین و انصار به خوارج شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد نپیوستند.[۸۲]
بعضی دیگر از پژوهشگران، ظهور خوارج را در امتداد کودتا بر عثمان دانستهاند[۸۳] و بر این باورند که قتل عثمان و اختلاف صحابه در زمینهی مورد خلافت، منجر طرح این رأی شد که میاقتدار خلیفه را در شکل مخالفت با رأی عموم و احکام آیین و همینطور سوء دانایی و رعایت نکردن عدل و انصاف، عزل کرد یا این که کشت.[۸۴] به تصریح منابع اسلامی مانند تاریخ طبری، رؤسای معترضان به عثمان که حدود ۳۰ بدن بودند، ابعاد از صورتهای مهم خوارج شدند.[۸۵]
افزون بر این، کارداران دیگری مانند ناخشنودی از کردار امام علی(ع) در تقسیم غنایم مبنی بر مساوات و نیز بروز نبردهای داخلی جمل و صفین که در آن ها برای اول توشه مسلمانها رویاروی یکدیگر قرار گرفتند، از کارداران مؤثر در صورتگیری خوارج دانسته گردیدهاست.[۸۶] مرتضی مطهری اسلامپژوه (درگذشت ۱۳۵۸ش) براین اعتقاد میباشد که منطقگریزی خوارج و دخالتندادن آن در کارهایشان بالاخص راجع به به دارای اسم و رسم و نهی از منکر و کم آبمغزی تعالیترین انگیزه انقراض آنهاست.[۸۷]
عیب گیری عقاید خوارج
از اولِ پیدایش خوارج در تاریخ اسلام، اثرها مختلفی در ردّ باورهای آنان نوشتن گردیده یا این که در اثرها حدیثی، روایاتی در تقبیح باورها و انجام خوارج مذکور میباشد. مثلا روایاتی حاکی از پیشگوییهای رسول اسلام درباره خوارج و خروج آن ها از آیین که روش دینداری و همت خوارج تقبیح گردیده و همینطور جنگیدن با آن ها و کشتنشان دارنده ثواب دانسته گردیده است.[۸۸] همینطور علمای شیعه با استناد به حدیثی از رسول(ص)، عده ای که با امام علی به محاربه پرداختهاند و به عنوان مثال خوارج را کافر دانستهاند. بنابر قصه نام برده، هر کس با امام علی پیکار نماید، مانند کسی میباشد که با رسول نزاع نموده است.[۸۹]
در اثرها تفسیری، استشهاد خوارج به قرآن مهربان برای ثابت عقایدشان، آیتم انتقاد و نقض قرار گرفته میباشد؛ مثلا ادعای کافر بودن عده ای که مرتکب کبیره می شوند. خوارج با توکل بر آیه ۹۷ سوره آلعمران، بر این اعتقاد بودهاند که هر که حج نگزارد، مرتکب گناه کبیره و در فیض کافر شدهاست، پس ارتکاب گناهان کبیره، سبب به شرک میشود. در جواب بدین عامل اورده شده میباشد که بی دینی در متن ها دينی معناى کلانای دارااست و هر سیرتکامل مخالفت با حق، چه در مرحله عقايد و چه در مرحله امرها فرعى را دربرگیرنده میخواهد شد؛ ازاینرو، در آیه ۹۷ سوره آل عمران، شرک به معنای رخنه حج از سوی فرد کارکشته(دارنده یارا فقاهتی) میباشد؛ خیر به معنای خروج از اسلام، آنطور که خوارج پنداشتهاند.[۹۰] ابنتمهید، ادعای خوارج درینباره را با استناد به آیهها دیگری از قرآن کریم و مهربان رد نموده است.[۹۱]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی