مرثیهسرایی برای مصائب اهلبیت(ع) را از مهم ترین شیوه های تکثیر عقائد مذهبی شیعه و زنده نگهداشتن سیره و هدف ها ائمه شیعه دانستهاند. دانشمندان شرعی، سرودن مرثیه را از مصادیق تعظیم شعائر الهی و از شیوه های مودت به اهلبیت(ع) تلقی کردهاند. همینطور اورده شده مرثیهسرایی از دو رکن اصلی مذهب تشیع یعنی تولی و تبری برگرفته گردیدهاست. مرثیه یا این که رثا که با مقصود بیان مناقب فرد درگذشته و تبارک نشانه دادن مصیبت وی و همینطور دعوت ماتمزدگان به طاقت سروده می شود، به اقسام مختلفی زیرا تشریفاتی، فلسفی و مذهبی تقسیم گردیدهاست. مرثیه مذهبی را بیشتر وابسته به مذهب تشیع می دانند که توسعه و گسترش آن به قرنها نهم و دهم قمری و تأسیس حکومت شیعی صفویه گشوده مسجد النبی کوهسنگی مشهد می گردد.
به اعتقاد و باور دانشمندان ادبی، مرثیهسرایی در دروه جاهلی و عباسی تأثیری عمیق بر مرثیه در شعر فارسی داشته میباشد. کسائی مروزی را اولیه شاعری دانستهاند که مرثیهای در عزای شهدای کربلا سرود. در شکوفایی مرثیهسرایی به نقش شاعرانی مانند صائب تبریزی، عمان سامانی، رسیدن شیرازی و محتشم کاشانی در گویش فارسی و در لهجه اردو به اثر ها میرزا دبیر و میرانیس اشاره کردهاند. بین شاعران عرب گویش، از فرزدق، کمیت اسدی، دعبل خزاعی، سید رضی و سید مرتضی تحت عنوان مشهورترین مرثیهسرایان مذکور شدهاست. میان اهلسنت نیز عده ای مانند شافعی، ابن ابی الحدید معتزلی و عطار نیشابوری به مرثیه سرایی درباره مصائب اهلبیت بهویژه درباره رویدادها رخداد کربلا آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداختهاند.
در تفحصهای مربوط به مرثیهسرایی، لافپردازی مهم ترین جراحت مرثیه دانسته گردیدهاست. به اعتقاد محققان فقاهتی، کارداران ترویج این جراحت را در مواقعی زیرا مجاز شمردن دورغ در سوگواری، اعتماد به قاعده تسامح در برهان سنن، جهل و نا آگاهی، به کارگیری از گویش حالا در مرثیهسرایی و کارایی برای ارائه مرثیهای نو، میاقتدار رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد برشمرد.
مرثیهسرایی راهی برای انتشار عقائد شیعی
مرثیهسرایی برای مصائب اهلبیت(ع) بهویژه درباره مصائب صورت داده در رخداد کربلا، از عامل ها تکثیر ذهن ها و عقاید مذهبی و شیعی دانسته شدهاست.[۱] مرثیهسرایی گزینه تأکید اکثری از احادیث میباشد[۲] در حالتی که طبق این احادیث، مشوق سرودن شعر و شیون کردن بهوسیله آن برای امام حسین(ع)، آمرزش گناهان و ورود به پردیس خواهد بود.[۳] ترغیب شاعران به مرثیهسرایی برای ذکر مصائب اهلبیت(ع)، از مصادیق امداد رساندن به ائمه محسوب شدهاست؛ در صورتی امام رضا(ع) به دعبل خزاعی سفارش مینماید که درباره حسین(ع) بثراید تا بدین وسیله، ائمه را امداد نماید.[۴] دعبل نیز بعد از این سفارش امام رضا(ع)، قصیده مدرسه های آیه ها را نزدیک به ۱۲۰ بیت درباره رخداد عاشورا خواند. بعد از تلاوت آن مرثیه، امام ۳۰۰ درهم به یاروهمدم بلوز خویش به دعبل کادو (صله) اعطا کرد.[۵] این خوی امام رضا(ع) را نماد از التفات زیاد مرثیهسرایی برای امام حسین(ع) شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانستهاند.[۶]
التفات مرثیهسرایی منجر گردیده که نویسندگان کتابهای روایی، مثالهایی از مراثی شاعران را در اثرها روایی خویش نقل نمایند؛ که ازجمله میقدرت به باب «ما قيل اینجانب المراثي فيه صلوات الله عليه» در کتاب بحارالانوار[۷] و قسمت «الإشارة الى المراثي» تحت باب «رثا» در کتاب سفینة البحار[۸] اشاره نمود. طبق گفته محمدی ریشهری حدیثپژوه شیعه در کتاب فرهنگ و تمدنطومار مرثیهسرایی و سوگواری، سرودن مرثیه در سوگ اهلبیت(ع) از تعالیترین مصادیق تعظیم شعائر الهی و از طرق مودت به اهلبیت(ع) تلقی گردیده است.[۹]
محققان شرعی، سرودن مراثی مذهبی را از طرق زنده نگه داشتن و احیا قیام امام حسین(ع) دانستهاند؛ به همین استدلال بیان شده سرودن اینگونه مراثی فورا بعد از رخداد کربلا آغاز شد و با وجود طاقت فرساگیریهای خلفای اموی و عباسی و دیگر حاکمان در زمان تاریخ، گشوده هم ادامه داشته میباشد.[۱۰]
درباره محتوای مراثی مذهبی آورده شده که درین نوع مراثی، شعر سرا درباره توحید و حمد ذات معبود و منقبت رسول اکرم(ص) و ائمه(ع)، اشعاری می سراید[۱۱] مرثیهسرایی و بازخوانی حادثه ها تلخ در پوسته شعر و ادبیات اندوهانگیز را نشأت گرفته از دو رکن اصلی مذهب تشیع یعنی تولی و تبری دانستهاند که شعر سرا با به کارگیری از این شیوه نسبت به اهلبیت(ع) ابراز عشق و علاقه و محبت مینماید و از معاندان آنها بیزاری می جوید.[۱۲]
معناشناسی
مرثیه یا این که رثا که در فارسی از آن به سوگسرود یا این که سوگطومار نیز خاطر گردیده،[۱۳] اشعاری میباشد که در عزای مرده و برای ذکر خیر و خوبیهای وی و تأسف از مرگ وی سروده میشود.[۱۴] این نوع شعر معمولا برای تعزیت جا ماندگان و همینطور برای اظهار تأسف بر مرگ پادشاهان یا این که بیان مصائب پیشوایان آئین بهویژه امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا سروده گردیدهاست.[۱۵] غرض از سرودن مرثیه را بیان مناقب و مکارم فرد متوفی و بلندمرتبه نماد دادن مصیبت و دعوت ماتمزدگان به شکیبایی دانستهاند.[۱۶]
مرثیه را رهاورد تجارب عاطفی شعر سرا و بازتابی از اوضاع و احوال اجتماعی و فرهنگی جامعه شعر سرا دانستهاند که در آن سوزهای درونی خود را در اندوه فراق عزیزان خویش به اکران می گذارد.[۱۷] درباره مرثیه اورده شده زیرا معمولا با عاطفه ها و احساسات فردی شعر سرا رابطه داراست، جنبه حس و تخیل در آن بر جنبه عقل و منطق غلبه پیدا مینماید[۱۸] و اینکه ناشی از عشق و علاقه شدید شعر سرا به کسی میباشد که از دست رفته میباشد.[۱۹] ولی به اعتقاد نصرالله امامی از محققان گویش و ادبیات فارسی، وقتیکه مرثیهسرا به تحقیق مورد مرگ میپردازد، گاه رگههایی از عبرت و حکمت را در مرثیه خویش مکان می دهد.[۲۰]
برای مرثیهسرایی قدمتی بسیار وقت گیر تصویر کردهاند و آن را همزاد مرگ اولین بشر دانستهاند.[۲۱] بعضی از دانشمندان معتقدند اولین مرثیه را حضرت بشر(ع) در فراق فرزندش هابیل سرود.[۲۲]
رثا در شعر به پنج پیمان تقسیم گردیدهاست؛ رثای تشریفاتی (درباره مقامات قانونی و حاکمان)، رثای فردی و خانوادگی، رثای دوستان، رثای فلسفی (درباره موضوع مرگ و حیات و افسوس بر معاش قبل) و رثای مذهبی.[۲۳] درباره رثای مذهبی بیان شده کهاین نوع شعر بیشتر به مذهب تشیع تخصیص داراست و عمر آن بیشتر به قرنها نهم و دهم گشوده می شود.[۲۴]
دانشمندان همینطور از نوع دیگری مرثیه، به اسم حادثهسرایی ذکر شدهاند که در آن، مقاتل به قصد عزاداری به نظم درآورده میگردند.[۲۵] اتفاقسرایی را از ابداعات مقبل اصفهانی دانستهاند[۲۶] که در آن، شعر به طور روایی و داستانی سروده می شود.[۲۷] اتفاقسرایی را متأثر از اتفاقخوانی میدانند که حادثه ها چهره داده در یک حادثه بهویژه حادثه کربلا برای مخاطبان در پوسته روایت ذکر می شد.[۲۸]
مرثیهسرایی برای مصائب اهلبیت(ع) را از مهم ترین شیوه های تکثیر عقائد مذهبی شیعه و زنده نگهداشتن سیره و هدف ها ائمه شیعه دانستهاند. دانشمندان شرعی، سرودن مرثیه را از مصادیق تعظیم شعائر الهی و از شیوه های مودت به اهلبیت(ع) تلقی کردهاند. همینطور اورده شده مرثیهسرایی از دو رکن اصلی مذهب تشیع یعنی تولی و تبری برگرفته گردیدهاست. مرثیه یا این که رثا که با مقصود بیان مناقب فرد درگذشته و تبارک نشانه دادن مصیبت وی و همینطور دعوت ماتمزدگان به طاقت سروده می شود، به اقسام مختلفی زیرا تشریفاتی، فلسفی و مذهبی تقسیم گردیدهاست. مرثیه مذهبی را بیشتر وابسته به مذهب تشیع می دانند که توسعه و گسترش آن به قرنها نهم و دهم قمری و تأسیس حکومت شیعی صفویه گشوده مسجد النبی کوهسنگی مشهد می گردد.
به اعتقاد و باور دانشمندان ادبی، مرثیهسرایی در دروه جاهلی و عباسی تأثیری عمیق بر مرثیه در شعر فارسی داشته میباشد. کسائی مروزی را اولیه شاعری دانستهاند که مرثیهای در عزای شهدای کربلا سرود. در شکوفایی مرثیهسرایی به نقش شاعرانی مانند صائب تبریزی، عمان سامانی، رسیدن شیرازی و محتشم کاشانی در گویش فارسی و در لهجه اردو به اثر ها میرزا دبیر و میرانیس اشاره کردهاند. بین شاعران عرب گویش، از فرزدق، کمیت اسدی، دعبل خزاعی، سید رضی و سید مرتضی تحت عنوان مشهورترین مرثیهسرایان مذکور شدهاست. میان اهلسنت نیز عده ای مانند شافعی، ابن ابی الحدید معتزلی و عطار نیشابوری به مرثیه سرایی درباره مصائب اهلبیت بهویژه درباره رویدادها رخداد کربلا آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد پرداختهاند.
در تفحصهای مربوط به مرثیهسرایی، لافپردازی مهم ترین جراحت مرثیه دانسته گردیدهاست. به اعتقاد محققان فقاهتی، کارداران ترویج این جراحت را در مواقعی زیرا مجاز شمردن دورغ در سوگواری، اعتماد به قاعده تسامح در برهان سنن، جهل و نا آگاهی، به کارگیری از گویش حالا در مرثیهسرایی و کارایی برای ارائه مرثیهای نو، میاقتدار رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد برشمرد.
مرثیهسرایی راهی برای انتشار عقائد شیعی
مرثیهسرایی برای مصائب اهلبیت(ع) بهویژه درباره مصائب صورت داده در رخداد کربلا، از عامل ها تکثیر ذهن ها و عقاید مذهبی و شیعی دانسته شدهاست.[۱] مرثیهسرایی گزینه تأکید اکثری از احادیث میباشد[۲] در حالتی که طبق این احادیث، مشوق سرودن شعر و شیون کردن بهوسیله آن برای امام حسین(ع)، آمرزش گناهان و ورود به پردیس خواهد بود.[۳] ترغیب شاعران به مرثیهسرایی برای ذکر مصائب اهلبیت(ع)، از مصادیق امداد رساندن به ائمه محسوب شدهاست؛ در صورتی امام رضا(ع) به دعبل خزاعی سفارش مینماید که درباره حسین(ع) بثراید تا بدین وسیله، ائمه را امداد نماید.[۴] دعبل نیز بعد از این سفارش امام رضا(ع)، قصیده مدرسه های آیه ها را نزدیک به ۱۲۰ بیت درباره رخداد عاشورا خواند. بعد از تلاوت آن مرثیه، امام ۳۰۰ درهم به یاروهمدم بلوز خویش به دعبل کادو (صله) اعطا کرد.[۵] این خوی امام رضا(ع) را نماد از التفات زیاد مرثیهسرایی برای امام حسین(ع) شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد دانستهاند.[۶]
التفات مرثیهسرایی منجر گردیده که نویسندگان کتابهای روایی، مثالهایی از مراثی شاعران را در اثرها روایی خویش نقل نمایند؛ که ازجمله میقدرت به باب «ما قيل اینجانب المراثي فيه صلوات الله عليه» در کتاب بحارالانوار[۷] و قسمت «الإشارة الى المراثي» تحت باب «رثا» در کتاب سفینة البحار[۸] اشاره نمود. طبق گفته محمدی ریشهری حدیثپژوه شیعه در کتاب فرهنگ و تمدنطومار مرثیهسرایی و سوگواری، سرودن مرثیه در سوگ اهلبیت(ع) از تعالیترین مصادیق تعظیم شعائر الهی و از طرق مودت به اهلبیت(ع) تلقی گردیده است.[۹]
محققان شرعی، سرودن مراثی مذهبی را از طرق زنده نگه داشتن و احیا قیام امام حسین(ع) دانستهاند؛ به همین استدلال بیان شده سرودن اینگونه مراثی فورا بعد از رخداد کربلا آغاز شد و با وجود طاقت فرساگیریهای خلفای اموی و عباسی و دیگر حاکمان در زمان تاریخ، گشوده هم ادامه داشته میباشد.[۱۰]
درباره محتوای مراثی مذهبی آورده شده که درین نوع مراثی، شعر سرا درباره توحید و حمد ذات معبود و منقبت رسول اکرم(ص) و ائمه(ع)، اشعاری می سراید[۱۱] مرثیهسرایی و بازخوانی حادثه ها تلخ در پوسته شعر و ادبیات اندوهانگیز را نشأت گرفته از دو رکن اصلی مذهب تشیع یعنی تولی و تبری دانستهاند که شعر سرا با به کارگیری از این شیوه نسبت به اهلبیت(ع) ابراز عشق و علاقه و محبت مینماید و از معاندان آنها بیزاری می جوید.[۱۲]
معناشناسی
مرثیه یا این که رثا که در فارسی از آن به سوگسرود یا این که سوگطومار نیز خاطر گردیده،[۱۳] اشعاری میباشد که در عزای مرده و برای ذکر خیر و خوبیهای وی و تأسف از مرگ وی سروده میشود.[۱۴] این نوع شعر معمولا برای تعزیت جا ماندگان و همینطور برای اظهار تأسف بر مرگ پادشاهان یا این که بیان مصائب پیشوایان آئین بهویژه امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا سروده گردیدهاست.[۱۵] غرض از سرودن مرثیه را بیان مناقب و مکارم فرد متوفی و بلندمرتبه نماد دادن مصیبت و دعوت ماتمزدگان به شکیبایی دانستهاند.[۱۶]
مرثیه را رهاورد تجارب عاطفی شعر سرا و بازتابی از اوضاع و احوال اجتماعی و فرهنگی جامعه شعر سرا دانستهاند که در آن سوزهای درونی خود را در اندوه فراق عزیزان خویش به اکران می گذارد.[۱۷] درباره مرثیه اورده شده زیرا معمولا با عاطفه ها و احساسات فردی شعر سرا رابطه داراست، جنبه حس و تخیل در آن بر جنبه عقل و منطق غلبه پیدا مینماید[۱۸] و اینکه ناشی از عشق و علاقه شدید شعر سرا به کسی میباشد که از دست رفته میباشد.[۱۹] ولی به اعتقاد نصرالله امامی از محققان گویش و ادبیات فارسی، وقتیکه مرثیهسرا به تحقیق مورد مرگ میپردازد، گاه رگههایی از عبرت و حکمت را در مرثیه خویش مکان می دهد.[۲۰]
برای مرثیهسرایی قدمتی بسیار وقت گیر تصویر کردهاند و آن را همزاد مرگ اولین بشر دانستهاند.[۲۱] بعضی از دانشمندان معتقدند اولین مرثیه را حضرت بشر(ع) در فراق فرزندش هابیل سرود.[۲۲]
رثا در شعر به پنج پیمان تقسیم گردیدهاست؛ رثای تشریفاتی (درباره مقامات قانونی و حاکمان)، رثای فردی و خانوادگی، رثای دوستان، رثای فلسفی (درباره موضوع مرگ و حیات و افسوس بر معاش قبل) و رثای مذهبی.[۲۳] درباره رثای مذهبی بیان شده کهاین نوع شعر بیشتر به مذهب تشیع تخصیص داراست و عمر آن بیشتر به قرنها نهم و دهم گشوده می شود.[۲۴]
دانشمندان همینطور از نوع دیگری مرثیه، به اسم حادثهسرایی ذکر شدهاند که در آن، مقاتل به قصد عزاداری به نظم درآورده میگردند.[۲۵] اتفاقسرایی را از ابداعات مقبل اصفهانی دانستهاند[۲۶] که در آن، شعر به طور روایی و داستانی سروده می شود.[۲۷] اتفاقسرایی را متأثر از اتفاقخوانی میدانند که حادثه ها چهره داده در یک حادثه بهویژه حادثه کربلا برای مخاطبان در پوسته روایت ذکر می شد.[۲۸]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی