مساجد و جای های مقدس
تردیدی وجود ندارد که مساجد و مکانهای مقدس از کانونهای اساسی یادگرفتن در حوزه بغداد بوده میباشد. به نقل از نجاشی[۵۱] گردآوریای کتاب الغیبه محمد بن ابراهیم نعمانی را نزد محمدبن علی شجاعی کاتب در مشهد العتیقة، از مرکزها فقاهتی شیعه ها در جنوب شرقی مدینةالمنصور، میخواندند. نجاشی[۵۲] همینطور شاهد درس دادن کتاب کافی کلینی بوسیله ابوالحسین احمدبن احمد کوفی کاتب در مسجد لؤلؤی بغداد بوده میباشد. به نوشته طوسی،[۵۳] ابن صلت اهوازی در مسجدش در کوی دارالرقیق بغداد در سال ۴۰۹ق. درس دادن حدیث مسجد النبی کوهسنگی مشهد مینموده است.
منزل علما
در کنار مساجد، منزلهای علما نیز از محلهای عمده درس دادن بوده میباشد. از جمله نجاشی[۵۴] شاهد درس دادن ابومحمد هارون بن موسی تلّعکبری در منزل خودش در بغداد آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.
جلسات درس و مناظره روحانی اثر گذار در منزلاش در محله درب رباح تشکیل میشد و از رهروان کلیه مذهبها در آن کمپانی میکردند.[۵۵] روحانی طوسی در سال ۴۱۰ ق. در رینگ درس حدیث عبدالواحدبن محمد، معروف به ابن مهدی، بنا شده در منزل وی در درب زعفرانی در میدان ابن مهدی، و نیز در ۴۱۱ق. در مجلس دیگری از درس حدیث در خانه ابن بِشران(بُشران) معَدِّل در بغداد کمپانی کرد.[۵۶] حسین بن محمدبن حسن حُلوانی نیز در ۴۲۹ ق. در منزلش در کوی برکه زلزل بغداد مجلس درس داشته میباشد.[۵۷] حسن بن محمد دارای اسم و رسم به ابن الحمامی (متوفی ۴۳۹ق)، محدّث امامی و از مشایخ خطیب بغدادی (متوفی ۴۶۳ق) در سرای خویش در کوی کرخ بغداد درس دادن می کرد.[۵۸] این ترسیم درس دادن در منزلها بعد از تأسیس مدرسه های تبارک نیز ادامه داشت. هنگامی ابوالحسن علی بن محمد فصیحی (درگذشت:۶۵۱هجری قمری) معلم درس نحو نظامیه را به جرم تشیع از درس دادن گشوده داشتند، او در سرای خویش به طالبان علم درس رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میبخشید.[۵۹]
نظام مالی
از نظام مالی قاضی بر حوزه بغداد و شیوه تامین زندگی استادان و شاگردان هم اگاهی قابل توجهی در اختیار وجود ندارد.
تجارت فردی
از مرور سرگذشت بعضا از عالمان و از وجود بعضی از نامها یا این که لقبها مانند بزّاز و وَرّاق و سَبّاک(زرگر) همدم با اسم اساسی شماری از آن ها، این لحاظ قوت میگیرد که آنها از منش تجارت گذران معاش میکردند. ورّاقی(برگه فروشی، صفحه سازی) یکیاز مشاغل بعضا علما بود، چه نیاز مستمر محصل ها و استادان به کتاب و محل کار موجب رونق این فعالیت گردیده بود. عباس بن موسی، فقید و تالیف کننده امامی قرن سوم هجری قمری و از اصحاب یونس بن عبدالرحمان، ورّاقی میکرد و از همین رو به وی ابوالفضل وَرّاق میگفتند.[۶۰] محمدبن علی بن یعقوب پر اسم و رسم به ابوالفرج قنانی کاتب، معاصر و معاشر نجاشی، ورّاق بود.[۶۱] محمدبن خلیل بغدادی، متکلم و مالک یکسری تاثیر کلامی و از شاگردان و یاران هشام بن حکم در ضرب سکه مهارت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.[۶۲]
علی بن عبداللّه بن وصیف (متوفی ۳۶۵ق) از متکلمان پر رنگ نصفه قرن چهارم هجری قمری در عمل ایجاد کرد اسباب و وسایل برنجین به ویژه قندیلها بسیار حرفهای بود.[۶۳] پیداست که اشتغال استادان و عالمان به حرفه ای مشخص و معلوم دست بالا میتوانست موجب گذران معاش خویش آنها شود.
موقوفات و یاری اشخاص نه
تأمین هزینه مرکزها آموزشی و طلاب مستلزم داراییای هنگفت و دائمی بود. گواینکه چنین مرکز ها بیشتر از روش موقوفات و کمکهای اشخاص نه امان میشدهاند. سیدمرتضی مرکزی موسوم به دارالعلم را اداره می کرد و به شاگردان حوزه درسی خویش دراین دارالعلم مقرری ماهیانه میپرداخت، چنانکه به روحانی طوسی ماهی دوازده دینار و به عبدالعزیزبن براج، هشت دینار پرداخت میشد. سیدمرتضی همینطور روستایی را برای تأمین ورقه فقها و طلاب وقف کرده بود.[۶۴]
یاری مالی حاکمان
ضمن اینها حاکمان علم پرور نیز به منطقههای علم ها فقهی کمکهای مالی میکردند. با اعتنا به اهتمام عضدالدوله به پژوهش به اوضاع مالی محققان حرفههای متفاوت، اعم از فقها، محدّثان، مفسران، متکلمان، نحویان، شاعران، پزشکان و مهندسان و اهتمام خاص وی به آبادی کربلا و نجف،[۶۵] احتمالا بایستی حال و روز مالی حوزه علمی شیعی بغداد هم در عصر وی خوب گردیده باشد.
مساجد و جای های مقدس
تردیدی وجود ندارد که مساجد و مکانهای مقدس از کانونهای اساسی یادگرفتن در حوزه بغداد بوده میباشد. به نقل از نجاشی[۵۱] گردآوریای کتاب الغیبه محمد بن ابراهیم نعمانی را نزد محمدبن علی شجاعی کاتب در مشهد العتیقة، از مرکزها فقاهتی شیعه ها در جنوب شرقی مدینةالمنصور، میخواندند. نجاشی[۵۲] همینطور شاهد درس دادن کتاب کافی کلینی بوسیله ابوالحسین احمدبن احمد کوفی کاتب در مسجد لؤلؤی بغداد بوده میباشد. به نوشته طوسی،[۵۳] ابن صلت اهوازی در مسجدش در کوی دارالرقیق بغداد در سال ۴۰۹ق. درس دادن حدیث مسجد النبی کوهسنگی مشهد مینموده است.
منزل علما
در کنار مساجد، منزلهای علما نیز از محلهای عمده درس دادن بوده میباشد. از جمله نجاشی[۵۴] شاهد درس دادن ابومحمد هارون بن موسی تلّعکبری در منزل خودش در بغداد آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.
جلسات درس و مناظره روحانی اثر گذار در منزلاش در محله درب رباح تشکیل میشد و از رهروان کلیه مذهبها در آن کمپانی میکردند.[۵۵] روحانی طوسی در سال ۴۱۰ ق. در رینگ درس حدیث عبدالواحدبن محمد، معروف به ابن مهدی، بنا شده در منزل وی در درب زعفرانی در میدان ابن مهدی، و نیز در ۴۱۱ق. در مجلس دیگری از درس حدیث در خانه ابن بِشران(بُشران) معَدِّل در بغداد کمپانی کرد.[۵۶] حسین بن محمدبن حسن حُلوانی نیز در ۴۲۹ ق. در منزلش در کوی برکه زلزل بغداد مجلس درس داشته میباشد.[۵۷] حسن بن محمد دارای اسم و رسم به ابن الحمامی (متوفی ۴۳۹ق)، محدّث امامی و از مشایخ خطیب بغدادی (متوفی ۴۶۳ق) در سرای خویش در کوی کرخ بغداد درس دادن می کرد.[۵۸] این ترسیم درس دادن در منزلها بعد از تأسیس مدرسه های تبارک نیز ادامه داشت. هنگامی ابوالحسن علی بن محمد فصیحی (درگذشت:۶۵۱هجری قمری) معلم درس نحو نظامیه را به جرم تشیع از درس دادن گشوده داشتند، او در سرای خویش به طالبان علم درس رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میبخشید.[۵۹]
نظام مالی
از نظام مالی قاضی بر حوزه بغداد و شیوه تامین زندگی استادان و شاگردان هم اگاهی قابل توجهی در اختیار وجود ندارد.
تجارت فردی
از مرور سرگذشت بعضا از عالمان و از وجود بعضی از نامها یا این که لقبها مانند بزّاز و وَرّاق و سَبّاک(زرگر) همدم با اسم اساسی شماری از آن ها، این لحاظ قوت میگیرد که آنها از منش تجارت گذران معاش میکردند. ورّاقی(برگه فروشی، صفحه سازی) یکیاز مشاغل بعضا علما بود، چه نیاز مستمر محصل ها و استادان به کتاب و محل کار موجب رونق این فعالیت گردیده بود. عباس بن موسی، فقید و تالیف کننده امامی قرن سوم هجری قمری و از اصحاب یونس بن عبدالرحمان، ورّاقی میکرد و از همین رو به وی ابوالفضل وَرّاق میگفتند.[۶۰] محمدبن علی بن یعقوب پر اسم و رسم به ابوالفرج قنانی کاتب، معاصر و معاشر نجاشی، ورّاق بود.[۶۱] محمدبن خلیل بغدادی، متکلم و مالک یکسری تاثیر کلامی و از شاگردان و یاران هشام بن حکم در ضرب سکه مهارت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.[۶۲]
علی بن عبداللّه بن وصیف (متوفی ۳۶۵ق) از متکلمان پر رنگ نصفه قرن چهارم هجری قمری در عمل ایجاد کرد اسباب و وسایل برنجین به ویژه قندیلها بسیار حرفهای بود.[۶۳] پیداست که اشتغال استادان و عالمان به حرفه ای مشخص و معلوم دست بالا میتوانست موجب گذران معاش خویش آنها شود.
موقوفات و یاری اشخاص نه
تأمین هزینه مرکزها آموزشی و طلاب مستلزم داراییای هنگفت و دائمی بود. گواینکه چنین مرکز ها بیشتر از روش موقوفات و کمکهای اشخاص نه امان میشدهاند. سیدمرتضی مرکزی موسوم به دارالعلم را اداره می کرد و به شاگردان حوزه درسی خویش دراین دارالعلم مقرری ماهیانه میپرداخت، چنانکه به روحانی طوسی ماهی دوازده دینار و به عبدالعزیزبن براج، هشت دینار پرداخت میشد. سیدمرتضی همینطور روستایی را برای تأمین ورقه فقها و طلاب وقف کرده بود.[۶۴]
یاری مالی حاکمان
ضمن اینها حاکمان علم پرور نیز به منطقههای علم ها فقهی کمکهای مالی میکردند. با اعتنا به اهتمام عضدالدوله به پژوهش به اوضاع مالی محققان حرفههای متفاوت، اعم از فقها، محدّثان، مفسران، متکلمان، نحویان، شاعران، پزشکان و مهندسان و اهتمام خاص وی به آبادی کربلا و نجف،[۶۵] احتمالا بایستی حال و روز مالی حوزه علمی شیعی بغداد هم در عصر وی خوب گردیده باشد.
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی