مرجع مسجد النبی کوهسنگی مشهد

شاهکار سنان مجتمعی بود در ادرنه که برای سلیم دوّم (سلطنت از سال 1566 تا 1574م.) فرزند و جانشین سلیمان برپا کرد. با اینکه ادرنه دیگر پایتخت خلا، اما دروازه­ی مسجد النبی کوهسنگی مشهد مهمی برای متصرفات عثمانی در اروپا و نقطه­ی مهمی برای لشکرکشیها به غرب محسوب میشد. طبق نوشته­ی مؤرخ این مجال اولیا چلبی، شهزاده سلیم پیشتر بناها را پیشنهاد داده بود و وجوه این بناهای تازه هم از غنایم لشکرکشی به قبرس که بالغ بر 27760 مبلغ شوید، تأمین شد.

مجتمع سلیمیه در سال 1568 م. در یک نقطه­ی اساسی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد راءس شهر (در مساحتی موازی 190 در 130 متر) که یک هنگامی قصر ایلدریم بایزید در آن بود، آغاز شد. مسجد آن در راءس مجتمع قرار گرفت؛ مکتب و دارالحدیث در زوایای پشتی ساخته شد و یک بازار سرپوشیده رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد – به ترکی اراسته – [راسته فارسی] که بعد ها برپا شوید، در لبه قرار گرفت.

طبق تفصیل درحال حاضر سنان در شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد «تذکرة البنیان» تاثیر ساعی مصطفی چلبی حدوداً در اواخر معاش سنان:

«فرمانروا سلیم­خان امر کرد مسجدی در ادرنه برپا خواهد شد ... خدمتگزار وی [سنان] برنامه ای تنظیم کرد که در نقطه­ی مهمی از شهر قرار گرفته بود و مسجد یک گنبد و چهار مناره در زوایا داشت. مناره­ی اوچ شَـرَفه­لی مناره­ی ضخیم اما مناره­های سلیمیه قلمی بود. اشتباهات قرار دادن پلکان در سه طبقه میله­ی قلمی مناره بر همگان پر‌نور میباشد. معماران مسیحی همواره اعلام می کردند که گنبدی مثل گنبد ایاصوفیه در قلمرو اسلام نمی­قدرت یافت؛ آن ها مدعا بودند که هیچ معمار مسلمانی کار کشته به تشکیل داد اینگونه گنبدی وجود ندارد. اینجانب [سنان] درین مسجد با کمک معبود و خواست شاه سلیم­خان گنبدی برپا کردم که شش متر مکعب برتر و چهار متر مکعب پهن­خیس از گنبد ایاصوفیه میباشد.»

این دروغ سنان دقیقاً درست میباشد: گنبد به طور تقریبً با به عبارتی قطر گنبد اندکی بیضوی ایاصوفیه و رفیعتر از آن میباشد البته تمام سایبان آن دوازده متر کوتاهتر از پوشش تاج آن میباشد. امروزه نیز می شود به ادعای سنان صحه گذاشت و معتقد شد که معماری عثمانی عاقبت بر معماری عالم اسلام پیشی گرفته میباشد.

مجتمع سلیمیه از بدور چشم می­گردد و نیمرخ فراموش نشدنی را به اکران می­گذارد: چهار مناره­ی قلمی با شیارهای خیاره­ای از برای تأکید بر عمودیت، از بلندترین مناره­های دنیا اسلام بود (از زمین تا کاکل آن 70/89 متر میباشد). این مناره­ها عده­ی مرکزی را به حصار کشیده و آن را از پیرامونش غیروابسته نموده است. البته دقت سنان به طول سازه ظواهر آن را کمتر از مجتمع سلیمانیه انسجام بخشیده میباشد. در مجتمع سلیمیه مناره­ها در پیرامون صحن قرار گرفته­اند و تقابلی در قبال جمع­ی مرکزی بلند گنبد پدید آورده­اند و گنبدها و نیم­گنبدها فارغ از اینکه ساقه­ گنبد بلند سلیمیه را جدا نمایند، رو به ذیل روان گردیده­اند. با این کلیه، پروردگی و پختگی ظریف ظواهر سلیمیه بهتر میباشد. خارج­زدگی تدریجی پشت­بندها نشاندهنده­ی نظام حفاظ دقیق آن میباشد. جزئیات کانال­های پنجره­ها و طارمیها در رویارویی با ملایمت و تعادل دیوارهاست؛ فایده­گیری معمولی از ماسه­سنگ قرمز‌رنگ و رنگ خاکستری تیره­ی بامهای سربی رنگ دیوارها را تبدیل به نوعی رنگ عسلی نموده است؛ و پیرایش ظریف فضاهای خالی و پیش­کرده­ها موجب گردیده فروغ و روشنایی به موازات سطح سازه به نوسان درآید و گیسوّاج بنماید.

مسجد سلیمیه همانند مسجد شهزاده از دو قسمت معادل تشکیل‌شده، یکی از گشوده و دیگری بسته؛ امّا مربعهای بنای استانبول در ادرنه مکان خویش را به دسته­ای از مستطیلهای جانبی (60 در 40 متر) داده میباشد. در صحن گسترده یار و همدم با وضوخانه­ای در میانه، ستون طاقگانها با ستونهای گرانیت و مرمری و سرستونهای مقرنس­کاری گردیده و هلالیهایی با قطاعهای متناوب قرمز رنگ و سپید قرار گرفته میباشد. در نقشه­ی آن خلاف نقشه­نما، نظمی حکم کننده میباشد و گنبدهای طاقگان برابر مسجد تماماً رفیعتر از گنبدهای سه جانب دیگر تشکیل‌شده تا اقتباس آن را از هشتی گنبدی مساجد قبل عثمانی نشانه دهد. گنبد جلوی سردر مرکزی هنوز بلند و مرتفع میباشد و صورت خیاره­ای داراست. برجکهای نورگیر کاشیهای ازنیق در بالای پنجره­های پیرامون صحن درنظرگرفته شده و دارنده کتیبه­هایی با رنگ سپید در مقابل آبی رنگ و سبز و تکه­ای از قرمز‌رنگ میباشد که بی­شک وتردید یادآور کادر کاشیدار در حاشیۀ مسجد اوچ­شَـرَفه­لی میباشد.

باکیفیت خارج بازهم بدان شالوده وجود ندارد که فرد را برای فراخنای نفس­گیر و پرشکوه و هماهنگی محض نوروروشنایی و فضای باطن مهیا سازد. نظام هشت ضلعی محور­ها بهتر پیشرفت یافته و در واقعیت رونوشت پرورده و ماهرانه­ای از نظام به فعالیت رفته در مسجد رستم پاشا میباشد. بارهای عمودی روی محور­های هشتگانه حجیم صورت دوازده وجهی اجبار گردیده‌است؛ دو تا از آنان (در طرفین محراب) با دیوار بیرونی ترکیب گردیده­اند و شش پایۀ دیگر جداگانه می باشند. توکل­گاه بیرونی گنبد در پشت­بندهای مازاد پوشیده در دیوارها جذب شد‌ه‌است. این نظام پخته با آزاد گذاشتن زوایای سازه، شم غریبی از دور و اطراف پدید آورده و معمار توانسته میباشد به مقدار بی­سوابق­ای در دیوار نفوذ نماید و باطن آن را در هر سطح با فروغ و روشنایی آکنده سازد. البته احتمال می رود که از جلوۀ آن در صورتی پنجره­ها را شیشه­بندی منقوش نمایند، کاسته گردد. گنبد روی تاج پنجره­ها و نیم گنبدها روی تاجهای سه شقّه قرار گرفته میباشد؛ دو ستون از پنجره­های هلالی بر سینه­ی سنتوری آن رخنه نموده است.

در تحت راءس گنبد یک صفّه­ قرار گرفته که دوازده ردیف مرمری به طول دو متر از آن نگهداری می نمایند. در ذیل آن یک حوضچه قراردارد البته حوضخانه­ی مهم در صحن و در چهار جانب بناست. تورفتگی محراب از پیرامون آن خارج نشسته و خویش محراب و منبر همسایه از رخام زیبای مرمر میباشد. این نصیب از مسجد با کاشیهای زیبای ازنیق همانند نگارخانه­ی سلطنتی (به ترکی هونکار محفلی) در قسمت چپ محراب تزیین گردیده‌است. این کاشیها با طرحها و نقوش گیاهی دقیق خاص این پروژه ساخت‌و‌ساز گردیده و کیفیت بالا آن گزینه تحسین روسها قرار گرفته میباشد که برخی از آن ها در سال 1878 در ضمن نبرد روسیه – ترکیه با خویش برده­اند. کتابخانه­ی مسجد در زاویه­ی سمت راست محراب تاسیس شده است.

احتمال داراست که سنان مجتمع سلیمیه را در سال 1574 م. در اواخر دهه­ی هشتم معاش­اش به نقطه پایان برده باشد. وی چهارده سال آتی معاش خویش را نیز همچنان معمارباشی دربار [بوده] و سفارشهای وی نسبت به سالهای پیش در توا‌نّ میانگین بود و پروژه­ها را به صورت فزاینده دستیارانش از پیش می بردند.

شاهکار سنان مجتمعی بود در ادرنه که برای سلیم دوّم (سلطنت از سال 1566 تا 1574م.) فرزند و جانشین سلیمان برپا کرد. با اینکه ادرنه دیگر پایتخت خلا، اما دروازه­ی مسجد النبی کوهسنگی مشهد مهمی برای متصرفات عثمانی در اروپا و نقطه­ی مهمی برای لشکرکشیها به غرب محسوب میشد. طبق نوشته­ی مؤرخ این مجال اولیا چلبی، شهزاده سلیم پیشتر بناها را پیشنهاد داده بود و وجوه این بناهای تازه هم از غنایم لشکرکشی به قبرس که بالغ بر 27760 مبلغ شوید، تأمین شد.

مجتمع سلیمیه در سال 1568 م. در یک نقطه­ی اساسی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد راءس شهر (در مساحتی موازی 190 در 130 متر) که یک هنگامی قصر ایلدریم بایزید در آن بود، آغاز شد. مسجد آن در راءس مجتمع قرار گرفت؛ مکتب و دارالحدیث در زوایای پشتی ساخته شد و یک بازار سرپوشیده رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد – به ترکی اراسته – [راسته فارسی] که بعد ها برپا شوید، در لبه قرار گرفت.

طبق تفصیل درحال حاضر سنان در شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد «تذکرة البنیان» تاثیر ساعی مصطفی چلبی حدوداً در اواخر معاش سنان:

«فرمانروا سلیم­خان امر کرد مسجدی در ادرنه برپا خواهد شد ... خدمتگزار وی [سنان] برنامه ای تنظیم کرد که در نقطه­ی مهمی از شهر قرار گرفته بود و مسجد یک گنبد و چهار مناره در زوایا داشت. مناره­ی اوچ شَـرَفه­لی مناره­ی ضخیم اما مناره­های سلیمیه قلمی بود. اشتباهات قرار دادن پلکان در سه طبقه میله­ی قلمی مناره بر همگان پر‌نور میباشد. معماران مسیحی همواره اعلام می کردند که گنبدی مثل گنبد ایاصوفیه در قلمرو اسلام نمی­قدرت یافت؛ آن ها مدعا بودند که هیچ معمار مسلمانی کار کشته به تشکیل داد اینگونه گنبدی وجود ندارد. اینجانب [سنان] درین مسجد با کمک معبود و خواست شاه سلیم­خان گنبدی برپا کردم که شش متر مکعب برتر و چهار متر مکعب پهن­خیس از گنبد ایاصوفیه میباشد.»

این دروغ سنان دقیقاً درست میباشد: گنبد به طور تقریبً با به عبارتی قطر گنبد اندکی بیضوی ایاصوفیه و رفیعتر از آن میباشد البته تمام سایبان آن دوازده متر کوتاهتر از پوشش تاج آن میباشد. امروزه نیز می شود به ادعای سنان صحه گذاشت و معتقد شد که معماری عثمانی عاقبت بر معماری عالم اسلام پیشی گرفته میباشد.

مجتمع سلیمیه از بدور چشم می­گردد و نیمرخ فراموش نشدنی را به اکران می­گذارد: چهار مناره­ی قلمی با شیارهای خیاره­ای از برای تأکید بر عمودیت، از بلندترین مناره­های دنیا اسلام بود (از زمین تا کاکل آن 70/89 متر میباشد). این مناره­ها عده­ی مرکزی را به حصار کشیده و آن را از پیرامونش غیروابسته نموده است. البته دقت سنان به طول سازه ظواهر آن را کمتر از مجتمع سلیمانیه انسجام بخشیده میباشد. در مجتمع سلیمیه مناره­ها در پیرامون صحن قرار گرفته­اند و تقابلی در قبال جمع­ی مرکزی بلند گنبد پدید آورده­اند و گنبدها و نیم­گنبدها فارغ از اینکه ساقه­ گنبد بلند سلیمیه را جدا نمایند، رو به ذیل روان گردیده­اند. با این کلیه، پروردگی و پختگی ظریف ظواهر سلیمیه بهتر میباشد. خارج­زدگی تدریجی پشت­بندها نشاندهنده­ی نظام حفاظ دقیق آن میباشد. جزئیات کانال­های پنجره­ها و طارمیها در رویارویی با ملایمت و تعادل دیوارهاست؛ فایده­گیری معمولی از ماسه­سنگ قرمز‌رنگ و رنگ خاکستری تیره­ی بامهای سربی رنگ دیوارها را تبدیل به نوعی رنگ عسلی نموده است؛ و پیرایش ظریف فضاهای خالی و پیش­کرده­ها موجب گردیده فروغ و روشنایی به موازات سطح سازه به نوسان درآید و گیسوّاج بنماید.

مسجد سلیمیه همانند مسجد شهزاده از دو قسمت معادل تشکیل‌شده، یکی از گشوده و دیگری بسته؛ امّا مربعهای بنای استانبول در ادرنه مکان خویش را به دسته­ای از مستطیلهای جانبی (60 در 40 متر) داده میباشد. در صحن گسترده یار و همدم با وضوخانه­ای در میانه، ستون طاقگانها با ستونهای گرانیت و مرمری و سرستونهای مقرنس­کاری گردیده و هلالیهایی با قطاعهای متناوب قرمز رنگ و سپید قرار گرفته میباشد. در نقشه­ی آن خلاف نقشه­نما، نظمی حکم کننده میباشد و گنبدهای طاقگان برابر مسجد تماماً رفیعتر از گنبدهای سه جانب دیگر تشکیل‌شده تا اقتباس آن را از هشتی گنبدی مساجد قبل عثمانی نشانه دهد. گنبد جلوی سردر مرکزی هنوز بلند و مرتفع میباشد و صورت خیاره­ای داراست. برجکهای نورگیر کاشیهای ازنیق در بالای پنجره­های پیرامون صحن درنظرگرفته شده و دارنده کتیبه­هایی با رنگ سپید در مقابل آبی رنگ و سبز و تکه­ای از قرمز‌رنگ میباشد که بی­شک وتردید یادآور کادر کاشیدار در حاشیۀ مسجد اوچ­شَـرَفه­لی میباشد.

باکیفیت خارج بازهم بدان شالوده وجود ندارد که فرد را برای فراخنای نفس­گیر و پرشکوه و هماهنگی محض نوروروشنایی و فضای باطن مهیا سازد. نظام هشت ضلعی محور­ها بهتر پیشرفت یافته و در واقعیت رونوشت پرورده و ماهرانه­ای از نظام به فعالیت رفته در مسجد رستم پاشا میباشد. بارهای عمودی روی محور­های هشتگانه حجیم صورت دوازده وجهی اجبار گردیده‌است؛ دو تا از آنان (در طرفین محراب) با دیوار بیرونی ترکیب گردیده­اند و شش پایۀ دیگر جداگانه می باشند. توکل­گاه بیرونی گنبد در پشت­بندهای مازاد پوشیده در دیوارها جذب شد‌ه‌است. این نظام پخته با آزاد گذاشتن زوایای سازه، شم غریبی از دور و اطراف پدید آورده و معمار توانسته میباشد به مقدار بی­سوابق­ای در دیوار نفوذ نماید و باطن آن را در هر سطح با فروغ و روشنایی آکنده سازد. البته احتمال می رود که از جلوۀ آن در صورتی پنجره­ها را شیشه­بندی منقوش نمایند، کاسته گردد. گنبد روی تاج پنجره­ها و نیم گنبدها روی تاجهای سه شقّه قرار گرفته میباشد؛ دو ستون از پنجره­های هلالی بر سینه­ی سنتوری آن رخنه نموده است.

در تحت راءس گنبد یک صفّه­ قرار گرفته که دوازده ردیف مرمری به طول دو متر از آن نگهداری می نمایند. در ذیل آن یک حوضچه قراردارد البته حوضخانه­ی مهم در صحن و در چهار جانب بناست. تورفتگی محراب از پیرامون آن خارج نشسته و خویش محراب و منبر همسایه از رخام زیبای مرمر میباشد. این نصیب از مسجد با کاشیهای زیبای ازنیق همانند نگارخانه­ی سلطنتی (به ترکی هونکار محفلی) در قسمت چپ محراب تزیین گردیده‌است. این کاشیها با طرحها و نقوش گیاهی دقیق خاص این پروژه ساخت‌و‌ساز گردیده و کیفیت بالا آن گزینه تحسین روسها قرار گرفته میباشد که برخی از آن ها در سال 1878 در ضمن نبرد روسیه – ترکیه با خویش برده­اند. کتابخانه­ی مسجد در زاویه­ی سمت راست محراب تاسیس شده است.

احتمال داراست که سنان مجتمع سلیمیه را در سال 1574 م. در اواخر دهه­ی هشتم معاش­اش به نقطه پایان برده باشد. وی چهارده سال آتی معاش خویش را نیز همچنان معمارباشی دربار [بوده] و سفارشهای وی نسبت به سالهای پیش در توا‌نّ میانگین بود و پروژه­ها را به صورت فزاینده دستیارانش از پیش می بردند.