سید علی حاکم طَباطَبایی (۱۲۸۲-۱۳۶۶ق)، عارف، و معلم کردار حوزه علمیه نجف در قرن چهاردهم قمری بود. بعضی از علما، فقیهان و مراجع تبعیت در مدرسه اخلاقی وی حضور داشتهاند. سید محمدحسین طباطبائی، سید هاشم موسوی حداد و محمدتقی بهجت از شاگردان وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بودهاند.
حکم کننده طباطبایی در عرفان از طریقۀ ملا حسینقلی همدانی تاسی می کرد و وصال سالک به جایگاه توحید را سوای پذیرفتن ولایت ائمه و حضرت زهرا(س) قابلیتپذیر نمیدانست. در طریقت عرفانی وی جاری ساختن مستحبات، رفتن به زیارت قبور، توسل به امام حسین(ع) و تعیین مدرس رده مهمی داشت. رساله سیر و سلوک بحرالعلوم را شایسته ترین کتاب عرفانی میدانست و نحوه احراق را سفارش میکرد. از او کراماتی نیز نقل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.
شدت عشق وی به ابن عربی و مولوی به حدی بود که مخالفت برخی علما را در ادامه داشت.
آوازه حکم کننده طباطبایی بیشتر بهادله آنگاه عرفانی شخصیت اوست؛ ولی وی در علم ها دیگر مانند حدیث، فقه و تعبیروتفسیر نیز مالکلحاظ بود. سید علی حاکم طباطبایی، در ۱۳ ذیالحجه ۱۲۸۲ق (۹ اردیبهشت ماه ۱۲۴۵ش) و به گزارش برخی از تذکرهنویسان در ۱۲۸۵ق (۷ فروددین ماه ۱۲۴۸ش) در تبریز چشم به جهان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گشود.[۱]
قبیله او از سادات طباطبایی بودند و نسبشان به ابراهیم طباطبا، نوادۀ امام حسن مجتبی(ع) میرسد.[۲]
پدرش، سید حسین حاکم (درگذشت۱۳۱۴ق)، از شاگردان میرزای شیرازی بود که در تعبیروتفسیر قرآن اثراتی نوشته میباشد. جد مادری سیدعلی، میرزا محسن حکم دهنده تبریزی (درگذشت۱۳۰۶)، نیز فقید بود و با ملا هادی سبزواری مصاحبت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.[۳]
درگذشت
حکم کننده در سالهای انتها قدمت به مریض شد و در ۶ ربیعالاول ۱۳۶۶ق، موازی ۹ بهمن ۱۳۲۵ش درگذشت.[۴] سید جمالالدین گلپایگانی بر وی نماز خواند و در وادی السلام در کنار مرقد پدرش به خاک ودیعه شد.[۵]
خانواده و فرزندان
حکم دهنده در زمان حیاتش چهار زن و ۱۱ پسر و ۱۵ دختر داشت.[۶] بعضا از فرزندان وی به دانش و فضل و ادب شناخته می شوند؛ مثلا سید محمدحسن حاکم طباطبائی که از شاگردان پدرش بود و بحر المعارف عبدالصمد همدانی را نزد او خواند. تیمای ۱۰جلدی به اسم صفحه های اینجانب تاریخ الاعلام از تألیفات اوست که جلد اولیه و دوم آن را برادرش، سید محمدعلی حکم کنندهنیا، مدرس دانشکدۀ الهیات، به فارسی ترجمه و با تیتر آیت الحق در ۱۳۸۹ش در طهران منتشر نموده است. سید محمدحسن در جلد اولیه این کتاب، اشعار پدرش را عدهآوری و گستردن نموده است.[۷]
از سایر فرزندان حاکم، سید مهدی، مدرسِ حسن حسنزاده آملی میباشد.[۸]
جانشینان او در خلق و عرفان
دربارۀ وصی وی در ارتباط کردار و عرفان اقوال مختلفی میباشد:
پسرش، سید محمدحسن حکم کننده، وصی اورا دامادشان، میرزا ابراهیم شریفی، دانسته میباشد.[۹] از حسنعلی نجابت شیرازی، دانش آموز حاکم نیز اورده شده که او در واپسین روزهای حیاتش محمدجواد انصاری همدانی را جانشین معنوی خویش معرفی کرد.[۱۰]
بعضا سید محمدحسین طباطبائی را وصی حکم دهنده معرفی کردهاند[۱۱] البته معروف این میباشد که وصی قانونی حکم دهنده، عباس هاتف قوچانی بوده میباشد.[۱۲]
مطرح بودن یکسری وصی برای حاکم، با اعتنا به وضعیت آن مجال و دشواری پیوندها و احوال خط مشها، قابلیت داشته میباشد و شاید او، به همین دلایل، یکسری بدن را برای یکسری حوزه و یکسری مسئله وصی خویش معرفی نموده است.[۱۳]
استادان
حکم دهنده طباطبائی مبادی علم ها فقاهتی و ادبی را در زادگاهش یادگرفت[۱۴] و نزد پدرش تعبیر و تفسیر کشاف را خواند. خلال پدرش، استادان دیگر او موسی تبریزی (مؤلف حاشیۀ رسائل روحانی انصاری) و محمدعلی قراچهداغی (مؤلف لبهای بر گستردن لمعه) بودند.
وی ادبیات فارسی و عربی را نیز از محمدتقی نیر تبریزی فرا گرفت.[۱۵]
او مدتی، به توصیۀ پدرش، برای تهذیب نفس نزد امام قلی نخجوانی شاگردی کرد.[۱۶] آنگاه در ۱۳۰۸ق، برای حصول دانش به نجف مهاجرت کرد[۱۷] و در آنجا نزد محمد فاضل شربیانی، محمدحسن مامقانی، روضه خوان الشریعه اصفهانی، آخوند خراسانی و حسین خلیلی تهرانی، فقه، اصول، حدیث، تعبیر و دیگر علم ها را فرا گرفت و از این عده، حسین خلیلی تهرانی، مدرس اخلاق و رفتار او نیز بود.[۱۸]
وی همینطور برای تهذیب نفس یک سری سال نزد سید احمد کربلایی و محمد بهاری، از شاگردان ملا حسینقلی همدانی، شاگردی کرد.[۱۹]
هرچند آوازه حکم کننده بیشتر به عرفان و خلق میباشد، البته در حدیث و فقه و تعبیروتفسیر نیز تبحر داشت.[۲۰] حکم کننده، در درس بیرون فقه سید محمدکاظم یزدی و سید محمد اصفهانی و دیگر علمای نجف نیز کمپانی می کرد و از او نقل شدهاست که در هفت عصر درس بیرون کتاب طهاره روحانی مرتضی انصاری کمپانی کرده بود.[۲۱]
سید علی حاکم طَباطَبایی (۱۲۸۲-۱۳۶۶ق)، عارف، و معلم کردار حوزه علمیه نجف در قرن چهاردهم قمری بود. بعضی از علما، فقیهان و مراجع تبعیت در مدرسه اخلاقی وی حضور داشتهاند. سید محمدحسین طباطبائی، سید هاشم موسوی حداد و محمدتقی بهجت از شاگردان وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بودهاند.
حکم کننده طباطبایی در عرفان از طریقۀ ملا حسینقلی همدانی تاسی می کرد و وصال سالک به جایگاه توحید را سوای پذیرفتن ولایت ائمه و حضرت زهرا(س) قابلیتپذیر نمیدانست. در طریقت عرفانی وی جاری ساختن مستحبات، رفتن به زیارت قبور، توسل به امام حسین(ع) و تعیین مدرس رده مهمی داشت. رساله سیر و سلوک بحرالعلوم را شایسته ترین کتاب عرفانی میدانست و نحوه احراق را سفارش میکرد. از او کراماتی نیز نقل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.
شدت عشق وی به ابن عربی و مولوی به حدی بود که مخالفت برخی علما را در ادامه داشت.
آوازه حکم کننده طباطبایی بیشتر بهادله آنگاه عرفانی شخصیت اوست؛ ولی وی در علم ها دیگر مانند حدیث، فقه و تعبیروتفسیر نیز مالکلحاظ بود. سید علی حاکم طباطبایی، در ۱۳ ذیالحجه ۱۲۸۲ق (۹ اردیبهشت ماه ۱۲۴۵ش) و به گزارش برخی از تذکرهنویسان در ۱۲۸۵ق (۷ فروددین ماه ۱۲۴۸ش) در تبریز چشم به جهان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گشود.[۱]
قبیله او از سادات طباطبایی بودند و نسبشان به ابراهیم طباطبا، نوادۀ امام حسن مجتبی(ع) میرسد.[۲]
پدرش، سید حسین حاکم (درگذشت۱۳۱۴ق)، از شاگردان میرزای شیرازی بود که در تعبیروتفسیر قرآن اثراتی نوشته میباشد. جد مادری سیدعلی، میرزا محسن حکم دهنده تبریزی (درگذشت۱۳۰۶)، نیز فقید بود و با ملا هادی سبزواری مصاحبت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.[۳]
درگذشت
حکم کننده در سالهای انتها قدمت به مریض شد و در ۶ ربیعالاول ۱۳۶۶ق، موازی ۹ بهمن ۱۳۲۵ش درگذشت.[۴] سید جمالالدین گلپایگانی بر وی نماز خواند و در وادی السلام در کنار مرقد پدرش به خاک ودیعه شد.[۵]
خانواده و فرزندان
حکم دهنده در زمان حیاتش چهار زن و ۱۱ پسر و ۱۵ دختر داشت.[۶] بعضا از فرزندان وی به دانش و فضل و ادب شناخته می شوند؛ مثلا سید محمدحسن حاکم طباطبائی که از شاگردان پدرش بود و بحر المعارف عبدالصمد همدانی را نزد او خواند. تیمای ۱۰جلدی به اسم صفحه های اینجانب تاریخ الاعلام از تألیفات اوست که جلد اولیه و دوم آن را برادرش، سید محمدعلی حکم کنندهنیا، مدرس دانشکدۀ الهیات، به فارسی ترجمه و با تیتر آیت الحق در ۱۳۸۹ش در طهران منتشر نموده است. سید محمدحسن در جلد اولیه این کتاب، اشعار پدرش را عدهآوری و گستردن نموده است.[۷]
از سایر فرزندان حاکم، سید مهدی، مدرسِ حسن حسنزاده آملی میباشد.[۸]
جانشینان او در خلق و عرفان
دربارۀ وصی وی در ارتباط کردار و عرفان اقوال مختلفی میباشد:
پسرش، سید محمدحسن حکم کننده، وصی اورا دامادشان، میرزا ابراهیم شریفی، دانسته میباشد.[۹] از حسنعلی نجابت شیرازی، دانش آموز حاکم نیز اورده شده که او در واپسین روزهای حیاتش محمدجواد انصاری همدانی را جانشین معنوی خویش معرفی کرد.[۱۰]
بعضا سید محمدحسین طباطبائی را وصی حکم دهنده معرفی کردهاند[۱۱] البته معروف این میباشد که وصی قانونی حکم دهنده، عباس هاتف قوچانی بوده میباشد.[۱۲]
مطرح بودن یکسری وصی برای حاکم، با اعتنا به وضعیت آن مجال و دشواری پیوندها و احوال خط مشها، قابلیت داشته میباشد و شاید او، به همین دلایل، یکسری بدن را برای یکسری حوزه و یکسری مسئله وصی خویش معرفی نموده است.[۱۳]
استادان
حکم دهنده طباطبائی مبادی علم ها فقاهتی و ادبی را در زادگاهش یادگرفت[۱۴] و نزد پدرش تعبیر و تفسیر کشاف را خواند. خلال پدرش، استادان دیگر او موسی تبریزی (مؤلف حاشیۀ رسائل روحانی انصاری) و محمدعلی قراچهداغی (مؤلف لبهای بر گستردن لمعه) بودند.
وی ادبیات فارسی و عربی را نیز از محمدتقی نیر تبریزی فرا گرفت.[۱۵]
او مدتی، به توصیۀ پدرش، برای تهذیب نفس نزد امام قلی نخجوانی شاگردی کرد.[۱۶] آنگاه در ۱۳۰۸ق، برای حصول دانش به نجف مهاجرت کرد[۱۷] و در آنجا نزد محمد فاضل شربیانی، محمدحسن مامقانی، روضه خوان الشریعه اصفهانی، آخوند خراسانی و حسین خلیلی تهرانی، فقه، اصول، حدیث، تعبیر و دیگر علم ها را فرا گرفت و از این عده، حسین خلیلی تهرانی، مدرس اخلاق و رفتار او نیز بود.[۱۸]
وی همینطور برای تهذیب نفس یک سری سال نزد سید احمد کربلایی و محمد بهاری، از شاگردان ملا حسینقلی همدانی، شاگردی کرد.[۱۹]
هرچند آوازه حکم کننده بیشتر به عرفان و خلق میباشد، البته در حدیث و فقه و تعبیروتفسیر نیز تبحر داشت.[۲۰] حکم کننده، در درس بیرون فقه سید محمدکاظم یزدی و سید محمد اصفهانی و دیگر علمای نجف نیز کمپانی می کرد و از او نقل شدهاست که در هفت عصر درس بیرون کتاب طهاره روحانی مرتضی انصاری کمپانی کرده بود.[۲۱]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی