مرکزها علمی در قلمرو فرهنگ وتمدن اسلامی از ارج و جایگاه والایی برخوردارند. مسجد النبی کوهسنگی مشهد به جا مانده کبیر فرهنگی مدون در حین اعصار و قرن ها مبین آن میباشد کهاین بنیان فرهنگی، در ادوار براق فرهنگ و تمدن اسلامی دارنده فضیلت فراوانی بوده و از موادسازنده اصلی جامعه اسلامی به شمار میآمده میباشد. در اصلً کتابخانهها در ادوار با ثبات شکوفا می گردند و نهادهایی زیرا مکتب، دانش کده، دارالعلم، بیتالحکمه و کتابخانه در یک جامعه آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد با ثبات و مشحون از وحدت، صلح و صفا و توسعه و توفیق، تولید میشوند. هر فرصت اینگونه مسئلههایی در قلمرو فرهنگ وتمدن اسلامی آماده گردیده، مدرسه ها و کتابخانههای عظیمی در آن به وجود آمده، پرورش کرده و به کانونهای فرهنگی زمان خویش بدل گردیدهاست. دراین قلمرو مراد مهم و غرض از به وجود وارد شدن این مدرسه رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد های، آن بود که هر کسی بتواند دانسته به آئین اسلام وارد گردد و مسلمان حقیقی و واقعی خواهد شد.
نبی اکرم(ص) برای رساندن پیام آفریدگار به گوش عموم و هدایت آنها به شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد صراط بدون واسطه از به عبارتی روزهای نخستین بعثت، اشخاص لایقای را برای تبلیغ و دعوت به اسلام به فضا اعزام نمود. برای مثال، طفیل بن عمرو به محض ایمان آوردن، مأمور شد که به سوی قوم و قبیله خویش بازگردد و به آنها یاددادن دهد. او در روز واقعه خیبر با هشتاد مسلمان دیگر در درحال حاضر یاد دادن قرآن کشته شد و شمار بخش اعظمی از مبلغان، برای مثال زیدبن وثنه و حبیببن عدی، به دست قبایل خودشان شهید شدند.1 نادرنادر دامنه دعوت همگانی رسول توسعه و گسترش یافت و اول مسجدی که در مدینه تأسیس شوید، راءس یادگرفتن، تبلیغ، قضاوت، کارها سیاسی، نظامی و فرهنگی شد.
حضرت علی(ع) نیز در روشهای تربیتی خویش همچنان از نبی آفریدگار(ص) تبعیت مینمود و آموزش و پرورش را بیشتر در به عبارتی مساجد قرار داده بود. حضرت در جلسات مشترک با خلفا، معارف اسلامی را مطرح میکرد و حتی در طول نبرد به مشاجره و بیان کردوگوی علمی میپرداخت و بعداز شهید شدن وی این خط سیر توسط دوست داران اهل دربین ادامه یافت و در بغداد و اکناف عالم اسلام مدرسه ها، بیتالحکمهها و کتابخانههایی تأسیس شوید.
در مدرسه امام راست گو(ع) در تک تک حرفههای علم ها تتبع و مشاجره میشد و امام برای هر مورد از شاگردان، تخصصی انتخاب نموده بود؛ برای مثال به ابان بن تغلب که در فقه تبحر داشت فرمان دادند که در مسجد بنشیند و فتوا دهد و حمران بن اعین در مسئله علم ها قرآن به پرسشها جواب میبخشید و زراره بن اعین در موضوع فقه، مناظره و گفت و گو میکرد و هشام بن حکم در مسائل رهبری و امامت و اصول عقائد مناظره می کرد.2 امام درست گو(ع) به مسائل علمی و تجربی نیز اهتمام داشت و بنابر نقلهای گوناگون از علمای قبل، جابربنحیان یک کدام از شاگردان وی در فنهای متعدد، در دانش کم یاب مهارت داشت. آن حضرت محورگذار مدرسه جعفری در مدینه میباشد که هزاران بدن در حرفههای متفاوت در آن به آموزش علم ها اسلامی میپرداختند و در فقه و معارف اسلامی بیشتراز چهار هزار نفر در مساجد علم آموزی دانش میکردند. مجلس درس امام بیشتر در مسجد برگزار می شد و شاگردان وی هم بیشتر رینگهای درس را در مسجد تشکیل میدادند.3
مساجد اولیه مرکزها اجتماعات شرعی برای مسلمان ها به شمار میآمد و حتی در صورتیکه از مدرسه ها قدیم و اول کشورهای اسلامی صحبت بگوییم، بایستی مسجد را آیتم اعتنا در اختیار بگذاریم. ساختمان مکتبها نیز که بعد از مساجد معمول شد، مانند نقشه ساختمان مساجد بود. حتی پی از ساخت و پیشرفت مدرسه های، مساجد جنبه تربیتی و آموزشی خویش را محافظت کردند؛ از جملهً در سیستان فردی به اسم عبدالرحمان بن سمره (در سده اولیه هجری) مسجد جمعهای تشکیل داد که حسن بصری یک کدام از علمای فقهی مدتها در آنجا مشغول درس دادن و یاد دادن مسائل شرعی بود و در بخارا ـ که مشهور به قبهالاسلام گردیده بود ـ از یکسری مسجد برای یادگرفتن علم ها فقهی به کار گیری میشد. در نیشابور که یکیاز مرکز ها اصلی سیاسی و علمی خراسان بود، مساجدی گرانقدر مانند مسجد مطرزی، مسجد قدیم و مسجد عقیل، مکان فراگیری و یاددادن بود.4
مساجد دارای شهرت که یا این که از به عبارتی استارت تأسیس و یا این که چندی آنگاه کتابخانه نیز در آن ها تشکیل یافته، در شهرهای اساسی اسلامی فراوان بودهاند که به بعضا از این مساجد اشاره میگردد: جامعالبصره (12ق)، جامع فُسطاط (21ق)، جامع الکبیر قیروان (50ق)، جماع اموی دمشق (88ق)، مسجدالاقصی (72ق)، جامعالکبیر تونس (سده دوم هجری)، جامع زیتونه (114ق)، جامع قرطبه (170ق)، جامع قُروَیین فاس (192ق)، مسجد در بین فارقین دیاربکر (سده چهارم هجری)، مسجد آمد دیاربکر (سده چهارم هجری)، مسجد عقیل نیشابور (سده چهارم هجری)، جامعالخصیب اصفهان (سده پنجم هجری) که به روایتی فهرست کتابهای کتابخانه آن سی جلد تبارک بود، جامعالاعظم مکناس (سده پنجم هجری)، جامع حلب (سده پنجم هجری)، مسجد زیدی بغداد (سده ششم هجری)، جامع کمالیه، جامع عزیزیه مرو (سده ششم هجری)، جامع قمریه بغداد، جامع النجف الاشرف بغداد (سده هفتم هجری)، جامع الحکمه مراکش، جامع الکبیر الجزایر (سده هفتم هجری)، جامع گواشیر کرمان، جامع گوهرشاد مشهد، جامع ابوایوب انصاری، مسجد الفاتح استانبول، مسجد رکنیه یزد و مسجد عتیق اصفهان در قرنها حافظه گردیده دارنده کتابخانههای معتبری بودهاند.
در اکثری از مشاهد مقدسه نیز کتابخانههایی وجود داشت که بعضی از آنان عبارتند از: مقبره مکی (مسجد الحرام)، بقاع نبوی مدینه، بقاع امام علی(ع)، مقبره موسی بن جعفر(ع) کاظمین، آستانه علیبنموسی الرضا(ع) مشهد، آستانه حضرت عبدالعظیم ری، آستانه شاهچراغ شیراز و آستانه حضرت معصومه در قم. همینطور در کنار آرامگاهها و مزارهای بزرگان دنیا اسلام، مانند آرامگاه ابوحنیفه در بغداد، قبه المنصوریه قاهره، مزار مولانا در قونیه، حرم غازان خان در تبریز، آرامگاه روحانی استکان ژندهپیل در استکان، حرم روحانی صفی در اردبیل و مانند اینها، کتابخانههایی دارای اعتبار بوده میباشد.
رباطها و خانقاهها و زاویهها نیز کتابخانههایی در خویش مکان داده بودند که از آن بین میقدرت به رباط المأمونیه، رباط شونیزی، رباط مرزبانیه، رباط حریم طاهری و رباط خاتونی سلجوقی در بغداد، رباط زوزنی در بصره، رباط و خانقاه ماردین، خانقاه ظواهر برقوق، خانقاه ضمیریه و خانقاه شمیساطیه در دمشق، رباط صلاحیه، رباط الاثار، رباط بکتماری در قاهره و بخش اعظمی از خانقاههای کشور ایران اشاره نمود.
بیمارستانهای دنیا اسلام که «مارستان» خوانده میشدند نیز علاوه بر معالجه بیماران، مرکز ها پژوهش و تفحص پزشکان به شمار میرفتهاند و کتابخانههای تخصصی داشتهاند که بعضی از آن ها عبارتند از: مارستان فسطاط مصر، مارستان الکبیر منصوری قاهره، مارستان مقتدری بغداد، مارستان نوری بغداد، مارستان بلنسیه در اندلس و درمانگاه ری.5
مدرسه های تحت عنوان کانونهای نظام آموزشی، یک کدام از دیگر از مقرههای تأسیس کتابخانه در عالم اسلام بوده میباشد؛ چنان که در حوزه کشورهای اسلامی کمتر مکتبای را میقدرت یافت که در آن کتابخانهای برپا نشده باشد. شماری از این مدرسه های که آوازه تاریخی داشتهاند، عبارتند از: مدرسه های نظامیه، جلیلیه، فخریه، مجاهدیه، مستنصریه، فاخریه، مسعودیه و جوزیه در بغداد؛ مرادخانیه و قبهان در عمادیه؛ حسامیه در ماردین؛ صلاحیه، عادلیه، ظاهریه، جوانیه، نوریه الکبری، عمریه، خیاطین، مرادیه، شمیساطیه، یاغوشیه، خسرویه، بادرائیه و رواحیه در دمشق؛ سیفیه، حلاویه و شرفیه در حلب؛ فاضلیه، ظاهریه، کاملیه، طیبرسیه، ملکیه، صاحبیه و سلطانیه در قاهره؛ خاتوینه، ضمیریه، نظامیه، عمیدیه و منصوری در مرو؛ شاهرخیه در هرات؛ نظامیه، صابونی، سعدیه، بیهقیه و عطاملک جوینی در نیشابور؛ مظفریه در تبریز، تورانشاهی و قطبیه در کرمان؛ نظامیه در اصفهان و صدها مکتب دیگر در سراسر شهرهای اساسی و دارای اعتبار دنیا اسلام.
مرکزها علمی در قلمرو فرهنگ وتمدن اسلامی از ارج و جایگاه والایی برخوردارند. مسجد النبی کوهسنگی مشهد به جا مانده کبیر فرهنگی مدون در حین اعصار و قرن ها مبین آن میباشد کهاین بنیان فرهنگی، در ادوار براق فرهنگ و تمدن اسلامی دارنده فضیلت فراوانی بوده و از موادسازنده اصلی جامعه اسلامی به شمار میآمده میباشد. در اصلً کتابخانهها در ادوار با ثبات شکوفا می گردند و نهادهایی زیرا مکتب، دانش کده، دارالعلم، بیتالحکمه و کتابخانه در یک جامعه آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد با ثبات و مشحون از وحدت، صلح و صفا و توسعه و توفیق، تولید میشوند. هر فرصت اینگونه مسئلههایی در قلمرو فرهنگ وتمدن اسلامی آماده گردیده، مدرسه ها و کتابخانههای عظیمی در آن به وجود آمده، پرورش کرده و به کانونهای فرهنگی زمان خویش بدل گردیدهاست. دراین قلمرو مراد مهم و غرض از به وجود وارد شدن این مدرسه رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد های، آن بود که هر کسی بتواند دانسته به آئین اسلام وارد گردد و مسلمان حقیقی و واقعی خواهد شد.
نبی اکرم(ص) برای رساندن پیام آفریدگار به گوش عموم و هدایت آنها به شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد صراط بدون واسطه از به عبارتی روزهای نخستین بعثت، اشخاص لایقای را برای تبلیغ و دعوت به اسلام به فضا اعزام نمود. برای مثال، طفیل بن عمرو به محض ایمان آوردن، مأمور شد که به سوی قوم و قبیله خویش بازگردد و به آنها یاددادن دهد. او در روز واقعه خیبر با هشتاد مسلمان دیگر در درحال حاضر یاد دادن قرآن کشته شد و شمار بخش اعظمی از مبلغان، برای مثال زیدبن وثنه و حبیببن عدی، به دست قبایل خودشان شهید شدند.1 نادرنادر دامنه دعوت همگانی رسول توسعه و گسترش یافت و اول مسجدی که در مدینه تأسیس شوید، راءس یادگرفتن، تبلیغ، قضاوت، کارها سیاسی، نظامی و فرهنگی شد.
حضرت علی(ع) نیز در روشهای تربیتی خویش همچنان از نبی آفریدگار(ص) تبعیت مینمود و آموزش و پرورش را بیشتر در به عبارتی مساجد قرار داده بود. حضرت در جلسات مشترک با خلفا، معارف اسلامی را مطرح میکرد و حتی در طول نبرد به مشاجره و بیان کردوگوی علمی میپرداخت و بعداز شهید شدن وی این خط سیر توسط دوست داران اهل دربین ادامه یافت و در بغداد و اکناف عالم اسلام مدرسه ها، بیتالحکمهها و کتابخانههایی تأسیس شوید.
در مدرسه امام راست گو(ع) در تک تک حرفههای علم ها تتبع و مشاجره میشد و امام برای هر مورد از شاگردان، تخصصی انتخاب نموده بود؛ برای مثال به ابان بن تغلب که در فقه تبحر داشت فرمان دادند که در مسجد بنشیند و فتوا دهد و حمران بن اعین در مسئله علم ها قرآن به پرسشها جواب میبخشید و زراره بن اعین در موضوع فقه، مناظره و گفت و گو میکرد و هشام بن حکم در مسائل رهبری و امامت و اصول عقائد مناظره می کرد.2 امام درست گو(ع) به مسائل علمی و تجربی نیز اهتمام داشت و بنابر نقلهای گوناگون از علمای قبل، جابربنحیان یک کدام از شاگردان وی در فنهای متعدد، در دانش کم یاب مهارت داشت. آن حضرت محورگذار مدرسه جعفری در مدینه میباشد که هزاران بدن در حرفههای متفاوت در آن به آموزش علم ها اسلامی میپرداختند و در فقه و معارف اسلامی بیشتراز چهار هزار نفر در مساجد علم آموزی دانش میکردند. مجلس درس امام بیشتر در مسجد برگزار می شد و شاگردان وی هم بیشتر رینگهای درس را در مسجد تشکیل میدادند.3
مساجد اولیه مرکزها اجتماعات شرعی برای مسلمان ها به شمار میآمد و حتی در صورتیکه از مدرسه ها قدیم و اول کشورهای اسلامی صحبت بگوییم، بایستی مسجد را آیتم اعتنا در اختیار بگذاریم. ساختمان مکتبها نیز که بعد از مساجد معمول شد، مانند نقشه ساختمان مساجد بود. حتی پی از ساخت و پیشرفت مدرسه های، مساجد جنبه تربیتی و آموزشی خویش را محافظت کردند؛ از جملهً در سیستان فردی به اسم عبدالرحمان بن سمره (در سده اولیه هجری) مسجد جمعهای تشکیل داد که حسن بصری یک کدام از علمای فقهی مدتها در آنجا مشغول درس دادن و یاد دادن مسائل شرعی بود و در بخارا ـ که مشهور به قبهالاسلام گردیده بود ـ از یکسری مسجد برای یادگرفتن علم ها فقهی به کار گیری میشد. در نیشابور که یکیاز مرکز ها اصلی سیاسی و علمی خراسان بود، مساجدی گرانقدر مانند مسجد مطرزی، مسجد قدیم و مسجد عقیل، مکان فراگیری و یاددادن بود.4
مساجد دارای شهرت که یا این که از به عبارتی استارت تأسیس و یا این که چندی آنگاه کتابخانه نیز در آن ها تشکیل یافته، در شهرهای اساسی اسلامی فراوان بودهاند که به بعضا از این مساجد اشاره میگردد: جامعالبصره (12ق)، جامع فُسطاط (21ق)، جامع الکبیر قیروان (50ق)، جماع اموی دمشق (88ق)، مسجدالاقصی (72ق)، جامعالکبیر تونس (سده دوم هجری)، جامع زیتونه (114ق)، جامع قرطبه (170ق)، جامع قُروَیین فاس (192ق)، مسجد در بین فارقین دیاربکر (سده چهارم هجری)، مسجد آمد دیاربکر (سده چهارم هجری)، مسجد عقیل نیشابور (سده چهارم هجری)، جامعالخصیب اصفهان (سده پنجم هجری) که به روایتی فهرست کتابهای کتابخانه آن سی جلد تبارک بود، جامعالاعظم مکناس (سده پنجم هجری)، جامع حلب (سده پنجم هجری)، مسجد زیدی بغداد (سده ششم هجری)، جامع کمالیه، جامع عزیزیه مرو (سده ششم هجری)، جامع قمریه بغداد، جامع النجف الاشرف بغداد (سده هفتم هجری)، جامع الحکمه مراکش، جامع الکبیر الجزایر (سده هفتم هجری)، جامع گواشیر کرمان، جامع گوهرشاد مشهد، جامع ابوایوب انصاری، مسجد الفاتح استانبول، مسجد رکنیه یزد و مسجد عتیق اصفهان در قرنها حافظه گردیده دارنده کتابخانههای معتبری بودهاند.
در اکثری از مشاهد مقدسه نیز کتابخانههایی وجود داشت که بعضی از آنان عبارتند از: مقبره مکی (مسجد الحرام)، بقاع نبوی مدینه، بقاع امام علی(ع)، مقبره موسی بن جعفر(ع) کاظمین، آستانه علیبنموسی الرضا(ع) مشهد، آستانه حضرت عبدالعظیم ری، آستانه شاهچراغ شیراز و آستانه حضرت معصومه در قم. همینطور در کنار آرامگاهها و مزارهای بزرگان دنیا اسلام، مانند آرامگاه ابوحنیفه در بغداد، قبه المنصوریه قاهره، مزار مولانا در قونیه، حرم غازان خان در تبریز، آرامگاه روحانی استکان ژندهپیل در استکان، حرم روحانی صفی در اردبیل و مانند اینها، کتابخانههایی دارای اعتبار بوده میباشد.
رباطها و خانقاهها و زاویهها نیز کتابخانههایی در خویش مکان داده بودند که از آن بین میقدرت به رباط المأمونیه، رباط شونیزی، رباط مرزبانیه، رباط حریم طاهری و رباط خاتونی سلجوقی در بغداد، رباط زوزنی در بصره، رباط و خانقاه ماردین، خانقاه ظواهر برقوق، خانقاه ضمیریه و خانقاه شمیساطیه در دمشق، رباط صلاحیه، رباط الاثار، رباط بکتماری در قاهره و بخش اعظمی از خانقاههای کشور ایران اشاره نمود.
بیمارستانهای دنیا اسلام که «مارستان» خوانده میشدند نیز علاوه بر معالجه بیماران، مرکز ها پژوهش و تفحص پزشکان به شمار میرفتهاند و کتابخانههای تخصصی داشتهاند که بعضی از آن ها عبارتند از: مارستان فسطاط مصر، مارستان الکبیر منصوری قاهره، مارستان مقتدری بغداد، مارستان نوری بغداد، مارستان بلنسیه در اندلس و درمانگاه ری.5
مدرسه های تحت عنوان کانونهای نظام آموزشی، یک کدام از دیگر از مقرههای تأسیس کتابخانه در عالم اسلام بوده میباشد؛ چنان که در حوزه کشورهای اسلامی کمتر مکتبای را میقدرت یافت که در آن کتابخانهای برپا نشده باشد. شماری از این مدرسه های که آوازه تاریخی داشتهاند، عبارتند از: مدرسه های نظامیه، جلیلیه، فخریه، مجاهدیه، مستنصریه، فاخریه، مسعودیه و جوزیه در بغداد؛ مرادخانیه و قبهان در عمادیه؛ حسامیه در ماردین؛ صلاحیه، عادلیه، ظاهریه، جوانیه، نوریه الکبری، عمریه، خیاطین، مرادیه، شمیساطیه، یاغوشیه، خسرویه، بادرائیه و رواحیه در دمشق؛ سیفیه، حلاویه و شرفیه در حلب؛ فاضلیه، ظاهریه، کاملیه، طیبرسیه، ملکیه، صاحبیه و سلطانیه در قاهره؛ خاتوینه، ضمیریه، نظامیه، عمیدیه و منصوری در مرو؛ شاهرخیه در هرات؛ نظامیه، صابونی، سعدیه، بیهقیه و عطاملک جوینی در نیشابور؛ مظفریه در تبریز، تورانشاهی و قطبیه در کرمان؛ نظامیه در اصفهان و صدها مکتب دیگر در سراسر شهرهای اساسی و دارای اعتبار دنیا اسلام.
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی