عصر جمهوری اسلامی، اصلاح سوگواری و ظهور مدلها
با موفقیت انقلاب اسلامی، هیئتهای مذهبی و مجالس سوگواری، تغییرات صوری و محتوایی اکثری به خویش دیدند. با به وجود وارد شدن جریانهای مرتبط با مداحی عامهپسند و ترویج بعضا دینها مثل قمهزنی و قفلزنی در هیئتهای سنتی، اصلاحات در هیئتهای مذهبی شروع شد. روندی که مرتضی مطهری و علی شریعتی آن را با خرافهزدایی و پیراستن از طریقههای خاص به رخداد عاشورا شروع کرده بودند، به صورت اِعمال اصلاح در آیینهای سوگواری اعمال شد.[مستلزم منبع] بعد ها سید علی خامنهای، رهبر ایران، حکم به حرمت قمهزنی بخشید و بعد از آن مراجعی زیرا مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، میرزا جواد تبریزی و مظاهری فتواهای مشابهی صادر مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.[۶۶]
از اواخر دهه هفتاد، در کنار مجالس سنتی سوگواری، رفتهرفته مدل متفاوتی از سوگواری بهویژه در بین جوان ها مرسوم شد که اشعار و مدلهای شورانگیزی داشت. جرقههای جریان نو مداحی با نریمان پناهی و حاج قربان (علی قربانی) زده شد. سید جواد ذاکر این مسیر را با سرعت بیشتری افزود. در جلسات هیئت وی گاه عباراتی کفرآمیز زیرا «لا اله الا علی» «لا اله الا الزهرا» و... گفته میگردیده و کارهایی زیرا قلاده و زنجیر به گردن پرتاب کردن ترویج داشته میباشد. اشاعه اینگونه اموری در مجالس، موجب مخالفت و عکس العمل مراجع بهاین نوع سوگواری شد.[۶۷] همینطور بعضی مراجع در اوایل دهه ۸۰ خورشیدی، استعمال از مفاهیم غلوآمیز درباره اهل بیت و بهکارگیری واژگان نامناسب و بدور از شأن آنها را گزینه عیب گیری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد قرار دادند.[۶۸]
دینهای سوگواری
عزاداری برای امام حسین(ع) و یارانش، دینها، مدلها و پوستههای متفاوت و زیادی در بخش ها گوناگون شیعهنشین یافته و در زمان تاریخ نیز تحولاتی را از راز گذرانده میباشد. عمر برخی از این دینها به بعدازظهر امامان شیعه می رسد؛ البته برخی از آنها در سدههای پیشین به وجود آمدند. بعضا از این آئینهای عزاداری رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد عبارتند از:
مرثیهسرایی: سرودن و تلاوت شعر درباره شهید شدن امام حسین(ع) و یارانش. مرثیهسرایی و مرثیهخوانی در عصرهای متعدد بین شیعهها ترویج داشته میباشد.[۶۹] سیاهپوشی: پوشیدن جامه سیاه تحت عنوان نشان سوگواری یکی رسوم سوگواری برای امام حسین(ع) و بزرگان آیین میباشد.[۷۰] به نقل از علی ابوالحسنی (شیخ و متفحص تاریخ درگذشت:۱۳۹۰ش)این ترسیم از فرصت فرستاده(ص) و امامان(ع) در بین شیعهها متداول شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.[۷۱]
سینهزنی: متداولترین سیرتکامل سوگواری مذهبی شیعهها در کشورهای متعدد میباشد که در سوگواری محرم هم چشم می گردد. سینهزنی، جای خاصی ندارد و در تمامی مجالس سوگواری در مسجد، حسینیه و مراسمهای خانگی ایفا میشود.[۷۲]
نوحهخوانی: مدیحهخوانی، ذکر اتفاق ها عاشورا یار و همدم با حزن و حزن میباشد که بیان مصیبت سید الشهدا هم خوانده می گردد و معمولا یاروهمدم با مرثیهخوانی و اشک ریختن برای امام حسین و یاران اوست.[۷۳]
تعزیهخوانی: تعزیهخوانی و مشابهخوانی، نمایشی میباشد برای تجدید بنا اتفاق ها کربلا که خرقههای منحصر و ابزار جنگی، در آن به شغل گرفته میگردد.[۷۴] تعزیه در کشورهای اسلامی و شیعی به عنوان مثال کشور ایران، افغانستان، هند و پاکستان به طرزهای گوناگون انجام میگردد.[۷۵]
زنجیرزنی: زنجیرزنی، از آئینهای رایج سوگواری شیعهها که بیشتر در دهه اولیه محرم و دهه انتها صفر در کشورهای جمهوری اسلامی ایران، عراق، لبنان، پاکستان و هند چشم میگردد.[۷۶] زنجیرزنان، زنجیر را به طور گروهی و هماهنگ و با ریتمی معلوم، بالا می برند و بر شانه و پشت و گاه بر رمز خویش می زنند.[۷۷]
عَلَمگردانی: دانشگردانی، دانشکشی یا این که دانشبرداری، آئین حمل دانش در مجموعههای سوگواری محرم که از آئینهای رایج سوگواری در کشور ایران میباشد.[۷۸] شیعه ها افغانستان نیز، در شب ۷ محرم دانش مخصوصی را بنام و حافظه حضرت عباس(ع) به مجلس سوگواری آورده و نصب مینمایند.[۷۹]
تیم سوگواری: گروه سوگواری، دسته سازمانیافته عزاداران و جمعیتی که با دینها و تشریفات خاص، در معابر همگانی جنبش کرده و سوگواری مینمایند. این آئین معمولا همدم با حمل نمادهایی مانند دانش، بیرق، نخل و... میباشد.[۸۰]
شام غریبان: مراسم شام غریبان، آیینی در شب یازدهم محرم، با مقصود عزاداری برای مشقتها و مصائب فرزندان و قبیله امام حسین(ع) که حضور کودک ها و زنان در آن چشمگیر میباشد و پرنور کردن شمع، از رسوم آن میباشد.[۸۱]
نخلگردانی: از آئینهای سوگواری در روز عاشورا که گردآوریای از مردان جوان و نیرومند، نخل سیاهپوش آذینبسته را با آدابی خاص در مسیر مشخصی میگردانند.[۸۲]
قمهزنی: یکی آئینها و رسوم سوگواری بعضا شیعه ها در صبح روز عاشورا میباشد که عزاداران با ابزار بُرنده مانند تیغ و قمه، رمز یا این که پیشانی خویش را زخمی مینمایند.[۸۳] موافقان قمهزنی آن را برای مثال شعائر عاشورا و ابزار تقویت مذهب می دانند و معارضان، آن را قانونی خرافی و موجب وهن مذهب تشیع قلمداد مینمایند.[۸۴]
تابوتگردانی: از دینهای سوگواری عاشوراست که عزاداران تابوتوارهای را بر دوش گرفته و در معابر همگانی میگردانند.[۸۵] این دین، تشییع نمادین امام حسین(ع) و برخی دیگر از امامان شیعه میباشد.[۸۶] تابوتگردانی ضمن کشور ایران، در عراق، هند، آسیای شرقی و اندونزی نیز برگزار می گردد.[۸۷]
پیادهروی اربعین: پیادهروی شیعهها از نقاط متفاوت مرزو بوم عراق به طرف کربلا به مناسبت اربعین حسینی.[۸۸] در سالهای اخیر، شیعه ها از کشورهای متعدد مانند کشورایران خویش را برای روز اربعین بهاین مراسم میرسانند.[۸۹] جمعیت حاضر دراین راهپیمایی، میلیونها نفر تقریب زده میگردد.[۹۰]
عصر جمهوری اسلامی، اصلاح سوگواری و ظهور مدلها
با موفقیت انقلاب اسلامی، هیئتهای مذهبی و مجالس سوگواری، تغییرات صوری و محتوایی اکثری به خویش دیدند. با به وجود وارد شدن جریانهای مرتبط با مداحی عامهپسند و ترویج بعضا دینها مثل قمهزنی و قفلزنی در هیئتهای سنتی، اصلاحات در هیئتهای مذهبی شروع شد. روندی که مرتضی مطهری و علی شریعتی آن را با خرافهزدایی و پیراستن از طریقههای خاص به رخداد عاشورا شروع کرده بودند، به صورت اِعمال اصلاح در آیینهای سوگواری اعمال شد.[مستلزم منبع] بعد ها سید علی خامنهای، رهبر ایران، حکم به حرمت قمهزنی بخشید و بعد از آن مراجعی زیرا مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، میرزا جواد تبریزی و مظاهری فتواهای مشابهی صادر مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.[۶۶]
از اواخر دهه هفتاد، در کنار مجالس سنتی سوگواری، رفتهرفته مدل متفاوتی از سوگواری بهویژه در بین جوان ها مرسوم شد که اشعار و مدلهای شورانگیزی داشت. جرقههای جریان نو مداحی با نریمان پناهی و حاج قربان (علی قربانی) زده شد. سید جواد ذاکر این مسیر را با سرعت بیشتری افزود. در جلسات هیئت وی گاه عباراتی کفرآمیز زیرا «لا اله الا علی» «لا اله الا الزهرا» و... گفته میگردیده و کارهایی زیرا قلاده و زنجیر به گردن پرتاب کردن ترویج داشته میباشد. اشاعه اینگونه اموری در مجالس، موجب مخالفت و عکس العمل مراجع بهاین نوع سوگواری شد.[۶۷] همینطور بعضی مراجع در اوایل دهه ۸۰ خورشیدی، استعمال از مفاهیم غلوآمیز درباره اهل بیت و بهکارگیری واژگان نامناسب و بدور از شأن آنها را گزینه عیب گیری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد قرار دادند.[۶۸]
دینهای سوگواری
عزاداری برای امام حسین(ع) و یارانش، دینها، مدلها و پوستههای متفاوت و زیادی در بخش ها گوناگون شیعهنشین یافته و در زمان تاریخ نیز تحولاتی را از راز گذرانده میباشد. عمر برخی از این دینها به بعدازظهر امامان شیعه می رسد؛ البته برخی از آنها در سدههای پیشین به وجود آمدند. بعضا از این آئینهای عزاداری رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد عبارتند از:
مرثیهسرایی: سرودن و تلاوت شعر درباره شهید شدن امام حسین(ع) و یارانش. مرثیهسرایی و مرثیهخوانی در عصرهای متعدد بین شیعهها ترویج داشته میباشد.[۶۹] سیاهپوشی: پوشیدن جامه سیاه تحت عنوان نشان سوگواری یکی رسوم سوگواری برای امام حسین(ع) و بزرگان آیین میباشد.[۷۰] به نقل از علی ابوالحسنی (شیخ و متفحص تاریخ درگذشت:۱۳۹۰ش)این ترسیم از فرصت فرستاده(ص) و امامان(ع) در بین شیعهها متداول شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.[۷۱]
سینهزنی: متداولترین سیرتکامل سوگواری مذهبی شیعهها در کشورهای متعدد میباشد که در سوگواری محرم هم چشم می گردد. سینهزنی، جای خاصی ندارد و در تمامی مجالس سوگواری در مسجد، حسینیه و مراسمهای خانگی ایفا میشود.[۷۲]
نوحهخوانی: مدیحهخوانی، ذکر اتفاق ها عاشورا یار و همدم با حزن و حزن میباشد که بیان مصیبت سید الشهدا هم خوانده می گردد و معمولا یاروهمدم با مرثیهخوانی و اشک ریختن برای امام حسین و یاران اوست.[۷۳]
تعزیهخوانی: تعزیهخوانی و مشابهخوانی، نمایشی میباشد برای تجدید بنا اتفاق ها کربلا که خرقههای منحصر و ابزار جنگی، در آن به شغل گرفته میگردد.[۷۴] تعزیه در کشورهای اسلامی و شیعی به عنوان مثال کشور ایران، افغانستان، هند و پاکستان به طرزهای گوناگون انجام میگردد.[۷۵]
زنجیرزنی: زنجیرزنی، از آئینهای رایج سوگواری شیعهها که بیشتر در دهه اولیه محرم و دهه انتها صفر در کشورهای جمهوری اسلامی ایران، عراق، لبنان، پاکستان و هند چشم میگردد.[۷۶] زنجیرزنان، زنجیر را به طور گروهی و هماهنگ و با ریتمی معلوم، بالا می برند و بر شانه و پشت و گاه بر رمز خویش می زنند.[۷۷]
عَلَمگردانی: دانشگردانی، دانشکشی یا این که دانشبرداری، آئین حمل دانش در مجموعههای سوگواری محرم که از آئینهای رایج سوگواری در کشور ایران میباشد.[۷۸] شیعه ها افغانستان نیز، در شب ۷ محرم دانش مخصوصی را بنام و حافظه حضرت عباس(ع) به مجلس سوگواری آورده و نصب مینمایند.[۷۹]
تیم سوگواری: گروه سوگواری، دسته سازمانیافته عزاداران و جمعیتی که با دینها و تشریفات خاص، در معابر همگانی جنبش کرده و سوگواری مینمایند. این آئین معمولا همدم با حمل نمادهایی مانند دانش، بیرق، نخل و... میباشد.[۸۰]
شام غریبان: مراسم شام غریبان، آیینی در شب یازدهم محرم، با مقصود عزاداری برای مشقتها و مصائب فرزندان و قبیله امام حسین(ع) که حضور کودک ها و زنان در آن چشمگیر میباشد و پرنور کردن شمع، از رسوم آن میباشد.[۸۱]
نخلگردانی: از آئینهای سوگواری در روز عاشورا که گردآوریای از مردان جوان و نیرومند، نخل سیاهپوش آذینبسته را با آدابی خاص در مسیر مشخصی میگردانند.[۸۲]
قمهزنی: یکی آئینها و رسوم سوگواری بعضا شیعه ها در صبح روز عاشورا میباشد که عزاداران با ابزار بُرنده مانند تیغ و قمه، رمز یا این که پیشانی خویش را زخمی مینمایند.[۸۳] موافقان قمهزنی آن را برای مثال شعائر عاشورا و ابزار تقویت مذهب می دانند و معارضان، آن را قانونی خرافی و موجب وهن مذهب تشیع قلمداد مینمایند.[۸۴]
تابوتگردانی: از دینهای سوگواری عاشوراست که عزاداران تابوتوارهای را بر دوش گرفته و در معابر همگانی میگردانند.[۸۵] این دین، تشییع نمادین امام حسین(ع) و برخی دیگر از امامان شیعه میباشد.[۸۶] تابوتگردانی ضمن کشور ایران، در عراق، هند، آسیای شرقی و اندونزی نیز برگزار می گردد.[۸۷]
پیادهروی اربعین: پیادهروی شیعهها از نقاط متفاوت مرزو بوم عراق به طرف کربلا به مناسبت اربعین حسینی.[۸۸] در سالهای اخیر، شیعه ها از کشورهای متعدد مانند کشورایران خویش را برای روز اربعین بهاین مراسم میرسانند.[۸۹] جمعیت حاضر دراین راهپیمایی، میلیونها نفر تقریب زده میگردد.[۹۰]
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی