چهارده داستان در شعر حافظ
بعضا از یک بیت حافظ، فیض گرفتهاند که حافظ از استادان دانش خواندن قرآن بوده و چهارده قصه متعددِ قرآن را از بر داشته مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۳۴]
عشقت برسد به فریاد ار خویش به سان حافظ
قرآن ز بر بخوانی در چارده ماجرا
عرفان
عده ای از علمای شیعه، اشعار حافظ را عرفانی دانسته و اورا ستودهاند. مرتضی مطهری درباره عرفان حافظ گفته آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد:
«دیوان حافظ یک دیوان عرفانی میباشد و در واقعیت یک کتاب عرفان میباشد. بعلاوه جنبه فنی شعر، به عبارت دیگر عرفان میباشد بعلاوه هنر. در بین دیوانهای شعرای فارسی دیوان عرفانی زیاد میباشد، ولی دیوانی که حقیقتاً از یک روح عرفانی سرچشمه گرفته باشد یعنی حقیقتاً عرفان باشد که به طور شعر بر گویش سرایندهاش سرازیر گردیده باشد (خیر اینکه شاعری بخواهد به مدل عرفان شعر گفته باشد)، زیاد وجود رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد ندارد.»[۳۵]
در کتاب «روح مجرد» آمده میباشد: مرحوم حکم دهنده، حافظ شیرازی را هم عارفی بی نقص میدانستند و اشعار متعدد اورا، تفصیل منازل و فرآیند سلوک تعبیر شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکردند.
[۳۶]او هم چنان دیوان حافظ را سراسر علاقه و تجلّی و شهود و عرفان، و رموز مختلفۀ رویکرد سلوک إلی الله میداند که تمامش درس و امر العمل در جامه شعر و تشبیه و تمثیل، و ذکر معارف عالیه در خرقه مجاز از باب تشبیه سنجیده به محسوس میباشد.
[۳۷]علامه طهرانی بر این اطمینان میباشد که کلمه ها اولیای پروردگار و عرفای بالله دارنده رموز و اشارات و کنایاتی میباشد که درک آنان تخصیص به خویش آن ها و همطرازانشان داراست و از اشارات و رموز عارف عالیقدر اسلام خواجه حافظ شیرازی کسی می تواند اطّلاع پیدا کند که هم جايگاه و هم جایگاه با وی باشد.[۳۸]
جبرگرایی
اکثری از اشعار حافظ رنگ و بوی جبرگرایی داراست و از این رو اکثری از حافظپژوهان اورا جبری مسلک شمردهاند اما بعضی نیز اورا معتقد به تفویض دانستهاند. (برای شناخت بیشتر مراجعهنمایید به اینجا). بعضا گفتهاند حافظ آشکارا از جبر کلام می گوید و هم از تفویض. بر هردو پای میفشارد، البته در کل هیچ یک را نفی نمینماید.[۳۹]
فال حافظ
تفأل به شعر حافظ ریشهای دیرینه در فرهنگ و تمدن جمهوری اسلامی ایران داراست. هر یکسری حافظ خویش بارها به فال زدن اشاره دارااست[۴۰] البته آنچه از قراین پیداست، فال به دست آوردن با دیوان حافظ احتمالا سالها بعد از درگذشت وی مرسوم گردیدهاست. به باعث همین خصوصیت میباشد که بعضی، حافظ و بعضی، دیوان اورا به صفاتی زیرا لسان الغیب و ترجمان الاسرار تعریف کردهاند.[۴۱] تفأل به دیوان حافظ از آنجا ناشی شدهاست که مطالب غزلیات حافظ به قدری منبسط و کبیر میباشد که هر غزل را میقدرت بر هدف های و منظورهای متفاوت تعبیر و تفسیر کرد.[۴۲] و شعر حافظ را به آرزوهای خویش ربط بخشید.[۴۳]اما از لحاظ فقاهتی و طریقه فقها فعالیت کردن به فال حافظ الزامی ندارد و دارنده مستند فقهی وجود ندارد.[۴۴]
گستردن و ترجمه بر دیوان حافظ
بر دیوان حافظ گستردنهایی به گویش فارسی مندرج میباشد مثلا:
مَرَجَ البحرین: نوشته سیف الدین ابوالحسن عبدالرحمن لاهوری در سال ۱۰۲۶ق. این تفصیل به همت خرمشاهی و دیگرافراد با تیتر «تفصیل عرفانی غزلهای حافظ» به چاپ رسیده میباشد.
لطیفه غیبی: نوشته محمد بن محمد دارابی (۱۰۵۰ق) در گستردن اشعار ایراد دیوان حافظ به یاور توضیح بعضی اصطلاحات اهل تصوف و عرفان که در سال ۱۳۵۷ش. در شیراز با همین تیتر چاپ گردیدهاست.
بدر الشروح: نوشته بدرالدین اکبر آبادی در سال ۱۲۵۴ق. او درین تفصیل از ۲۲ کتاب سود کرده میباشد. این کتاب در سال ۱۳۳۳ق در هند چاپ سنگی و در سال ۱۳۶۲ش. در طهران افست شدهاست.
جمال آفتاب و آفتاب هر حیث نوشته علی خوشبختی پرور براساس طریقههای علامه طباطبایی [۴۵]
آئينه استکان (ديوان حافظ همپا با يادداشتهاى مرتضی مطهری) [۴۶]
حافظ طومار: نوشته بهاءالدین خرمشاهی که بوسیله انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسیده میباشد. چاپ بیستم آن مرتبط با سال ۱۳۹۱ میباشد.
تفصیل اشتیاق: نوشته سعید حمیدیان در پنج جلد که بیش تر از چهارهزار برگه داراست و بوسیله تکثیر قطره در سال ۱۳۹۱ش. منتشر شده است.
همینطور دیوان حافظ به یکسری گویش به عنوان مثال انگلیسی، عربی، فرانسوی، روسی، اردو، پنجابی، سندی، هندی، پشتو و بلوچی ترجمه گردیده است.
جستارهای متعلق
امام علی در اشعار فارسی
لینک و پیوند به خارج
کتاب عرفان حافظ (مرتضی مطهری)
مدخل حافظ در دانشنامه عالم اسلام
چهارده داستان در شعر حافظ
بعضا از یک بیت حافظ، فیض گرفتهاند که حافظ از استادان دانش خواندن قرآن بوده و چهارده قصه متعددِ قرآن را از بر داشته مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۳۴]
عشقت برسد به فریاد ار خویش به سان حافظ
قرآن ز بر بخوانی در چارده ماجرا
عرفان
عده ای از علمای شیعه، اشعار حافظ را عرفانی دانسته و اورا ستودهاند. مرتضی مطهری درباره عرفان حافظ گفته آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد:
«دیوان حافظ یک دیوان عرفانی میباشد و در واقعیت یک کتاب عرفان میباشد. بعلاوه جنبه فنی شعر، به عبارت دیگر عرفان میباشد بعلاوه هنر. در بین دیوانهای شعرای فارسی دیوان عرفانی زیاد میباشد، ولی دیوانی که حقیقتاً از یک روح عرفانی سرچشمه گرفته باشد یعنی حقیقتاً عرفان باشد که به طور شعر بر گویش سرایندهاش سرازیر گردیده باشد (خیر اینکه شاعری بخواهد به مدل عرفان شعر گفته باشد)، زیاد وجود رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد ندارد.»[۳۵]
در کتاب «روح مجرد» آمده میباشد: مرحوم حکم دهنده، حافظ شیرازی را هم عارفی بی نقص میدانستند و اشعار متعدد اورا، تفصیل منازل و فرآیند سلوک تعبیر شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد میکردند.
[۳۶]او هم چنان دیوان حافظ را سراسر علاقه و تجلّی و شهود و عرفان، و رموز مختلفۀ رویکرد سلوک إلی الله میداند که تمامش درس و امر العمل در جامه شعر و تشبیه و تمثیل، و ذکر معارف عالیه در خرقه مجاز از باب تشبیه سنجیده به محسوس میباشد.
[۳۷]علامه طهرانی بر این اطمینان میباشد که کلمه ها اولیای پروردگار و عرفای بالله دارنده رموز و اشارات و کنایاتی میباشد که درک آنان تخصیص به خویش آن ها و همطرازانشان داراست و از اشارات و رموز عارف عالیقدر اسلام خواجه حافظ شیرازی کسی می تواند اطّلاع پیدا کند که هم جايگاه و هم جایگاه با وی باشد.[۳۸]
جبرگرایی
اکثری از اشعار حافظ رنگ و بوی جبرگرایی داراست و از این رو اکثری از حافظپژوهان اورا جبری مسلک شمردهاند اما بعضی نیز اورا معتقد به تفویض دانستهاند. (برای شناخت بیشتر مراجعهنمایید به اینجا). بعضا گفتهاند حافظ آشکارا از جبر کلام می گوید و هم از تفویض. بر هردو پای میفشارد، البته در کل هیچ یک را نفی نمینماید.[۳۹]
فال حافظ
تفأل به شعر حافظ ریشهای دیرینه در فرهنگ و تمدن جمهوری اسلامی ایران داراست. هر یکسری حافظ خویش بارها به فال زدن اشاره دارااست[۴۰] البته آنچه از قراین پیداست، فال به دست آوردن با دیوان حافظ احتمالا سالها بعد از درگذشت وی مرسوم گردیدهاست. به باعث همین خصوصیت میباشد که بعضی، حافظ و بعضی، دیوان اورا به صفاتی زیرا لسان الغیب و ترجمان الاسرار تعریف کردهاند.[۴۱] تفأل به دیوان حافظ از آنجا ناشی شدهاست که مطالب غزلیات حافظ به قدری منبسط و کبیر میباشد که هر غزل را میقدرت بر هدف های و منظورهای متفاوت تعبیر و تفسیر کرد.[۴۲] و شعر حافظ را به آرزوهای خویش ربط بخشید.[۴۳]اما از لحاظ فقاهتی و طریقه فقها فعالیت کردن به فال حافظ الزامی ندارد و دارنده مستند فقهی وجود ندارد.[۴۴]
گستردن و ترجمه بر دیوان حافظ
بر دیوان حافظ گستردنهایی به گویش فارسی مندرج میباشد مثلا:
مَرَجَ البحرین: نوشته سیف الدین ابوالحسن عبدالرحمن لاهوری در سال ۱۰۲۶ق. این تفصیل به همت خرمشاهی و دیگرافراد با تیتر «تفصیل عرفانی غزلهای حافظ» به چاپ رسیده میباشد.
لطیفه غیبی: نوشته محمد بن محمد دارابی (۱۰۵۰ق) در گستردن اشعار ایراد دیوان حافظ به یاور توضیح بعضی اصطلاحات اهل تصوف و عرفان که در سال ۱۳۵۷ش. در شیراز با همین تیتر چاپ گردیدهاست.
بدر الشروح: نوشته بدرالدین اکبر آبادی در سال ۱۲۵۴ق. او درین تفصیل از ۲۲ کتاب سود کرده میباشد. این کتاب در سال ۱۳۳۳ق در هند چاپ سنگی و در سال ۱۳۶۲ش. در طهران افست شدهاست.
جمال آفتاب و آفتاب هر حیث نوشته علی خوشبختی پرور براساس طریقههای علامه طباطبایی [۴۵]
آئينه استکان (ديوان حافظ همپا با يادداشتهاى مرتضی مطهری) [۴۶]
حافظ طومار: نوشته بهاءالدین خرمشاهی که بوسیله انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسیده میباشد. چاپ بیستم آن مرتبط با سال ۱۳۹۱ میباشد.
تفصیل اشتیاق: نوشته سعید حمیدیان در پنج جلد که بیش تر از چهارهزار برگه داراست و بوسیله تکثیر قطره در سال ۱۳۹۱ش. منتشر شده است.
همینطور دیوان حافظ به یکسری گویش به عنوان مثال انگلیسی، عربی، فرانسوی، روسی، اردو، پنجابی، سندی، هندی، پشتو و بلوچی ترجمه گردیده است.
جستارهای متعلق
امام علی در اشعار فارسی
لینک و پیوند به خارج
کتاب عرفان حافظ (مرتضی مطهری)
مدخل حافظ در دانشنامه عالم اسلام
مسجد النبی کوهسنگی مشهد: تاریخچه و نقش در مناسبتهای مذهبی