مرجع مسجد النبی کوهسنگی مشهد

نجم الدین جعفر بن محمد بن جعفر بن هبه الله بن نما حلی(وفات ۶۸۰ق) از علمای شیعه قرن هفتم قمری واز علمای خویشاوندان ابن نما و از استادان علامه حلی میباشد. مهمترین تاثیر جعفر بن محمد مُثیرُ الاَحزان و مُنیرُ سُبُلِ الاَشجان از مقتل‌های دارای شهرت رخداد عاشورا مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.

معاش
جعفر بن محمد بن جعفر بن محمد (هِبَةُ اللـه) ابن نما، ملقب به نجم‌الدین از علما و محدثین قرن هفتم قمری میباشد. او شعر نیز می‌سرود و اشعارش درباره فرستاده(ص) و اهل‌بیت(ع) در بعضی منابع، مثلا تألیفات وی نقل گردیده است.[۱] این ابیات مثال‌ای از اشعار وی در باره رده فرستاده(ص) آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد ست:

ان كنت في آل الرسول مشكِّكا
فاقرأ هداك الله في القرآن
فهو الدليل على عُلوِّ محلِّهم
و عظيم فضلهم و عظم الشان
وهم الودائع للرسول محمّد
بوصيةٍ نزلت اینجانب الرحمن[۲]
ترجمه: در صورتی‌که در بستگان پیامبر معبود شک و تردید داری قرآن را بخوان تا هدایت شوی. قرآن بر والایی منزلت و ادب و منزلتشان دلالت دارااست. آن‌ها سپرده‌های نبی با پیشنهاد آفریدگار رحمانم رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می باشند.

مثال‌ای از سروده‌های وی درباره اهلبیت(ع):

وقفت على دار النبي محمد
فألفيتها قد أقفرت عرصاتها
وأمست خلاء اینجانب تلاوة قارئ
وعطل فيها صومها وصلاتها
فاقوت اینجانب السادات اینجانب آل هاشم
ولم يجتمع آن‌گاه الحسين شتاتها
فعيني لقتل السبط عبرى و لوعتي
على فقدهم ما تنقضي زفراتها [۳]
ترجمه: بر منزل نبی پروردگار محمد(ص) ایستادم، دیدم که از رونق افتاده و از خواندن قاریان قرآن خالی گشته و نماز و روزه در آن تعطیل و از سادات هاشمی تهی گشته و بعد از شهید شدن حسین سامان نیافته میباشد. دیدگانم در شهیدشدن سبط نبی گریان و سوز دلم در نبودشان و آه سینه‌ام تک تک نشدنی میباشد. پدرش، محجوب الدین محمد بن جعفر بن هبة الله (۵۶۵-۶۳۶ یا این که ۶۴۵هجری قمری) از فقهای تعالی امامیه و از اساتید پژوهشگر حلی میباشد. در‌صورتی‌که در متن‌ها دینی، ابن نما به طور مطلق بیاید، مراد پدرش محمد بن جعفر ابن نما میباشد که تامل‌هایش در بین شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد فقها دارای اسم و رسم میباشد.[۴]

جد بزرگش، هبة الله بن نما از بزرگان شیعه به شمار میرفت. لقب اش ابوالبقاء میباشد[۵]و مدیریت و عفیف لقبش داده بودند.[۶] اخوی وی، احمد بن محمد و برادرزاده‌‏اش، حسن بن احمد نیز مثلا علمای شیعه بودند. حسن بن احمد را از اساتید شهید نخستین شمرده‌اند.[۷]

جعفر بن محمد بن جعفر نزدیک به سال ۶۸۰ق در حله درگذشت.[۸]

اساتید
پدرش، محمد بن جعفر ابن نما
متفحص حلی، مالک شرایع الاسلام (متوفای ۶۷۶ق)
شاگردان
علامه حلی؛
اخوی خودش نظام الدین احمد؛[۹]
محمد بن حسن بن محمد بن مهتدی؛ در ۶۷۰ق از وی اذن ماجرا گرفته میباشد.[۱۰]
شيخ كمال الدين علي بن حسين بن حماد؛ وی از ابن نما نقل داستان می نماید.[۱۱]
عبدالرزاق بن احمد دارای اسم و رسم به ابن الفوطی؛[۱۲]

کتاب مثیر الاحزان

کتاب ذوب النضار
تألیفات
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: مثیر الاحزان و منیر سبل الاشجان (کتاب)
مُثیرُالاَحزان و مُنیرُ سُبُلِ الاَشجان؛ مهم ترین کتاب اوست که مقتل امام حسین(ع) و یارانش میباشد. این کتاب در ۱۳۱۸ق به طور چاپ سنگی در طهران؛[۱۳] در ۱۳۲۶ق در بمبئی؛ در ۱۳۶۹ق با پیشگفتار‌ای از عبدالمولی طریحی در نجف و در سال ۱۴۰۶ق در قم به عملکرد مؤسسه امام مهدی به چاپ رسیده میباشد. اما طریحی کتاب را به محمد بن جعفر نسبت داده میباشد.[۱۴] این کتاب به گویش‌های فارسی و اردو ترجمه گردیده‌است.
افندی احتمال داده که اِلتِهابُ نیرانِ الاَحزان تیتر دیگر مثیرالاحزان باشد، اما باتوجه به اطلاعاتی که نتیجه کاشانی راجع به کتابی با این اسم داده،[۱۵] در گفته افندی می بایست شک کرد.

تفصیلُ الثّارِ فی اَحوالِ المُختار که علامه مجلسی آن را به طور بی نقص در جلد ۴۵ بحارالانوار از کاغذ ۳۴۶ تا ۳۸۷ آورده میباشد.[۱۶] برخی اسم کتاب را «اَخْذُ الثّار» تصویب کرده‌اند.[۱۷] او مطالب کتاب را از مقتل ابی مخنف نقل نموده است.[۱۸]
مَخیرَجُ الشیعَةِ فی فَضائلِ وَصِیّ خاتَمِ الشَّریعة؛[۱۹]
به گفته ابن فوطی، ابن نما در مذمت برادرش دانش الدین اسماعیل نوشته‌ی‌علمی‌ای شامل نثر و نظم انشا کرده و ورژن‌ای از آن را به خط خود برای ابن فوطی ارسال داشته میباشد.[۲۰]

کرامت
روضه خوان عباس قمی در کتاب فایده ها الرضویة از علامه حلی خاطره‌ای از معلم خویش ابن نما نقل می‌نماید: «امیر شهر حلّه، روزی به قصد شکار به صحرا رفت و بر قبّه «مشهد الشمس» پرنده‌‏ای را رویت کرد و یک گشوده شکاری، به تعقیب آن ارسال کرد، پرنده در اکنون گریز بود و گشوده او‌را تعقیب می‌‏کرد؛ پرنده به بقعه ابن نما، دانشمند پر اسم و رسم در مشهد الشمس نگهبانی پیروزی؛ ولی گشوده شکاری اورا دنبال کرد و در چنگال خود گرفت البته دیری نگذشت که گشوده شکاری از تکان گشوده ایستاد و بال وی لرزید و پایش کم آب شد! ملازمان امیر که‌این چشم انداز را به دیده دیدند به او گزارش نمودند، وی دانست که صاحب و مالک این مشهد نزد خدا عظمت بالایی داراست و به تعمیر آن قبّه همّت گماشت.»[۲۱]

پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۵۷
سماوی، الطليعه اینجانب شعراء الشيعه، ص۳۰؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۵۷
سماوی، الطليعه اینجانب شعراء الشيعه، ص۳۰؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۵۷
تمیز‌نیا تبریزی، «شناخت با منابع دارای اعتبار شیعه مقتل مثیر الاحزان و منیز سبل الاشجان»، ص ۱۶۸.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۷۹
مامقانی،‌ تنقيح المقال في دانش الرجال، الناشر موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ج۱۶ ، ص۱۰۸.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۱۰۶
لجنة العلميه فى موسسة الامام الصادق عليه السلام‏، معجم طبقات المتكلمين، ۱۴۲۴ق، ج‏۳، ص۱۰۷.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۷۹
آقا تعالی طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ۱۳۹۲ق، ص۳۱
حر عاملی، امل الامل فی علماء جبل ادله، مکتبة اندلس، ج۲، ص۵۴.
مجمع الفكر الإسلامی، موسوعة مؤلفى الامامية، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۸۵.
تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۳۳.
ابن نما، مثیر الاحزان، پیشگفتار طریحی، ۱۴۰۶ق، ص۹-۱۰.
سود کاشانی، دانش الیقین، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۸۲۴
مجلسی،‌ بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۳۴۶.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۷۹ ؛ ثقة الاسلام تبریزی، مرآت الکتب، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۴۲
ثقة الاسلام تبریزی، مرآت الکتب، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۴۲.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۷۹
ابن فوطی، تلخیص مجمع الآداب، ۱۴۰۱ق، ج۴، ص۵۷۰
قمی، فواید الرضویه، موسسه بوستان کتاب، ص۸۱
منابع
آقابزرگ طهرانی، محمد محسن، طبقات اعلام الشیعه، به کارایی علی نقی منزوی، بیروت، بی‌نا، ۱۳۹۲ق.
ابن فوطی، عبدالرزاق بن احمد، تلخیص مجمع الآداب، به همت احمد حسینی، قم، بی‌نا، ۱۴۰۱ق.
ابن نما، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان و منیر سبل الاشجان، قم، مدرسة الإمام المهدی، ۱۴۰۶ق.
امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
منزه‌نیا تبریزی، عبدالکریم، «شناخت با منابع دارای اعتبار شیعه: مقتل مثیرالأحزان و منیر سبل الأشجان»، مبلغان، شماره ۱۳۶، دی و بهمن ۱۳۸۹ش.
تبریزی، علی بن موسی،‌ مرآت الکتب، رسیدگی محمدعلی حائری،‌ قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۱۴ق.
حر عاملی، محمد بن حسن، امل الامل فی علماء جبل دلیل، مطالعه احمد حسینی اشکوری، بغداد، مکتبة اندلس، بی‌تا.
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.
سود کاشانی، ملا محسن، دانش الیقین، مطالعه محسن بیدارفر، قم، بیدار، ۱۳۷۷ش.
سود کاشانی، مولی محسن، المحجة البیضاء، به عملکرد علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۸۳ق.
قمی، روحانی عباس، خاصیت ها الرضویه فی وضع علماء المذهب الجعفریه.
لجنه العلميه فى موسسه الامام الصادق عليه السلام‏، معجم طبقات المتكلمين، قم، موسسه الامام الصادق(ع)‏، ۱۴۲۴ق،
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
مجمع الفكر الإسلامی، موسوعة مؤلفى الامامية، قم، مجمع الفكر الإسلامی، ۱۴۲۸ق.
لینک به خارج
منبع نوشته‌علمی: دایرة المعارف والا اسلامی
نبو
علامه حلی
استادان
متفحص حلی • سید بن طاووس • سید احمد بن طاووس حلی • خواجه نصیرالدین طوسی • محمد بن علی اسدی • ابن میثم بحرانی • یحیی بن سعید حلی • جعفر بن محمد بن نمای حلی
شاگردان
محمد بن حسن حلی • قطب‌الدین رازی
فهرست اثرها
کلامی و اعتقادی
منهاج الیقین • کشف المراد • منهاج الکرامه • نهایة المرام • نهج الحق • باب حادی عشر • کشف الیقین ← فهرست اثر ها
فقاهتی
تبصرة المتعلمین • تذکرة الفقاء • موعظه الاذهان • گوناگون الشیعه • نهایة الاحکام • قواعد الأحکام • منتهی المطلب ← فهرست اثر ها
رجالی
خلاصة الاقوال • کشف المقال • ایضاح الاشتباه
تفسیری
نهج الایمان • القول الوجیز • ایضاح مخالفه السنه
حدیثی
مصابیح الانوار • الدر و المرجان• جامع الاخبار • مختصر تفصیل نهج البلاغه • استقصاء الاعتبار ← فهرست اثر ها
فلسفی و منطقی
جوهر النضید • القواعد و المقاصد • الاسرار الخفیه علم آموزی الملخص← فهرست اثرها
مرتبط
حله • تاج‌الدین آوجی • اولجایتو • ایلخانان • حوزه علمیه حله
فقیهان شیعه • متکلمان شیعه

منزلت‌ها:
محدثان شیعه قرن ۷ (قمری)
اشخاص قوم نما
مقتل‌نویسان قرن ۷ (قمری)
این شیت واپسین‌توشه در ‏۱۱ نوامبر ۲۰۲۴ ساعت ‏۰۸:۰۳ دستکاری گردیده است.
دربارهٔ ویکی شیعهنمای گوشی
▲

عَمرو بن حَمِق خُزاعی(درگذشت ۵۰ق) صحابی رسول(ص) و از یاران امام علی(ع) و امام حسن(ع) بود. او در مبارزه جمل، صفین و نهروان به جانبداری از امام علی(ع) کمپانی کرد. عمرو بن حمق به‌دست نیروهای معاویه به شهیدشدن رسید و اول فردی بود که سَرش در اسلام شهر به شهر گردانده شد. اسم او در شمار راویان احادیثی از رسول(ص) ازجمله حدیث غدیر نیز وجود مسجد النبی کوهسنگی مشهد داراست.

قبل از اسلام
عمرو بن حمق بن کاهن بن حبیب خزاعی از خاندان خزاعه میباشد. درباره معاش وی قبل از اسلام استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد. نقل شده وی در هشتاد سالگی به شهید شدن رسید.[۱] از این رو با دقت به اینکه سال شهیدشدن او‌را سال ۵۰ق دانسته‌اند، حداقل سی سال پیش از مهاجرت به جهان آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد آمده میباشد.

روزگار رسول (ص)
به گفته ابن اثیر عمرو پس از صلح حدیبیه به نزد نبی(ص) رفت و اسلام آورد، اما او پیمان دیگری نیز نقل کرده که بعداز حجة الوداع اسلام آورده البته عهد نخستین را درست‌خیس دانسته میباشد.[۲] او از اصحاب نبی(ص) بود و از وی احادیثی مراقبت کرد و جبیر بن نُفَیر، رفاعة بن شداد و بقیه افراد از او حدیث داستان کرده‌اند.[۳] او همینطور از راویان حدیث غدیر میباشد.[۴] همینطور نقل میباشد روزی عمرو، فرستاده خداوند(ص) را سیراب کرد، آن حضرت در حق او اینگونه دعا کرد: «اَللّهُمَّ مَتِّعهُ بِشَبابِه» خدایا اورا از جوانی‌اش سود‌مند ساز. عمرو نیز به برکت این دعا، هشتاد سال بر وی سپری شد اما یک گیسو سپید در پرورش رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد چشم نشد.[۵]

در حین خلفای سه‌گانه
عمرو، بعد از نبی (ص) مدتی در شام[۶] و به نقلی در مصر[۷] سکونت داشت و بعداز آن به کوفه آمد و در آنجا اقامت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد گزید.[۸]

او از معارضان عثمان بود. به نقل از محمد بن جریر طبری، عمرو بن حمق خزاعی و گردآوری‌ای دیگر که در کوفه مخالف عثمان بودند گرد هم آیی‌ای ترتیب دادند. سعید بن عاص مخالفت این جمع را به عثمان گزارش کرد و عثمان امر می دهد که کلیه به شام تبعید شوند.[۹] به گفته ابوعمر در الاستیعاب، عمرو از عده ای بود که به طرف مدینه (برای اعتراض به رویکرد و انحرافات عثمان بن عفان از سنت) تکان کرد و از چهار نفری بود که به منزل عثمان حمله کرد.[۱۰] برخی او را تحت عنوان قتل کننده عثمان معرفی کرده‌اند که نُه ضربه بر او وارد نموده است.[۱۱]

همینطور مشاهده کنید: ماجرای قتل عثمان
ملازمت با حکومت امام علی
بعداز به خلافت وصال امام علی(ع)، عمرو بن حمق از شیعه ها مجاورت وی شد. کَشّی او را از حواریون حضرت علی(ع) معرفی نموده است.[۱۲] بنابر نقلی عمرو بن حمق برای حضرت علی(ع) به منزله سلمان فارسی نسبت به فرستاده(ص) بود.[۱۳]

او در مبارزه جمل، صفین و نهروان کمپانی کرد.[۱۴] امام به عمرو فرمود:‌ای کاش در سپاه اینجانب صد نفر مانند تو بودند و درباره وی اینگونه دعا کرد: «خدایا دلش را به زهدو تقوا پر‌نور گردان و رویه راستت را به وی بنما».[۱۵]

در نزاع صفین عمرو بن حمق وقتی که سپاهیان معاویه، قرآن‌ها را بر نیزه‌ها زدند، به مدد از امام علی(ع) پرداخت و در مخالفت با این دسته خطاب به امام علی(ع) اعلام کرد:

ای امیرمؤمنان! به معبود عهد ما تو‌را به خیال تعصب بر فسخ اجابت و امداد نکردیم. اجابت نکردیم مگر معبود را و طلب نکردیم مگر حق را. و در شرایطی‌که کسی غیر از تو به آنچه که تو مارا به آن دعوت می‌کردی، دعوت میکرد، تضارب و رای زنی در آن قوت می‌گرفت و حق نابود میشد.[۱۶]
عمرو از یاران امام(ع) بود که در ماجرای حکمیت در کنار کسانی مانند حسن بن علی(ع)، حسین بن علی(ع)، عبدالله بن عباس، عبدالله بن جعفر و صاحب و مالک اشتر در گرد هم آیی امام علی(ع) با نماینده معاویه، بر قوانینی که امام علی(ع) برای حکمیت انتخاب کرد، سند دادند.[۱۷]

درگذشت

آرامگاه میرزا خرد خان جنگلی
میرزا خرد خان بعداز حدود هفت سال پیکار و نزاع و فرار و گریز با تعداد اندکی از یاران خویش برای گردآوری‌آوری قوا به طرف خلخال تکان کرد که در برف و بوران اسیر گشت و جان خویش را از دست اعطا کرد. با درگذشت او در روز دو شنبه یازدهم آذر ۱۳۰۰ش نهضت بیشه به پایان خویش مسجد النبی کوهسنگی مشهد رسید.

جسد خرد خان در گیلوان با حفظ احترام‌آمیز آقا سید نصرالله گیلوانی به خاک ودیعه شد. در گیلوان جسد خرد خان به دست اشخاص سالار شجاع اخوی سردار مقتدر طالشی زمین‌خورد. یک کدام از آنها رمز او را مستقل کرد که به علامت نقطه پايان زمان وی به طهران منتقل و به سردار سپه(رضاخان) ارائه شد. در غایت سرش در آرامستان حسن‌آباد طهران در نقطه نامعلومی دفن شد که بعداً از جانب یاران جنگلی محل دفن شناسایی آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد.

پوستر کنگره ملی بزرگداشت میرزا خرد جنگلی
یک‌سری سال بعداز این حادثه که آرامستان حسن‌آباد شبانه تحت و رو می شد تا مؤسسات حریق‌آدرس در آنجا بومی خواهد شد، رمز خرد خان توسط آزادیخواهان که در جامه کارگران شب درآمده بودند ربوده شد و بوسیله میرزاخان سیگاری به رشت جابجایی یافت و در چنگ کربلایی کاس آقا (حسام) مشهور به خیاط که از وفاداران به آزادی بود، قرار گرفت که در گردهمایی‌ای شبانه آیتم شناسایی و تأیید یاران جنگلی حاضر قرار گرفت. آن‌گاه در حیاط مرقد سلیمان داراب به ودیعه امانت شد. به سال ۱۳۲۱ش جسد خرد خان سازه به وصیتی که کرده بود با اذن مجتهدان مجال از گیلوان به رشت جابجایی یافت و بر تحت تپه‌ای مقابل بقاع سلیمان داراب به خاک امانت شد. بعداً بر آن بارگاهی رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد ساخته شد.[۱۵]

سریال سردار بیشه
سریال تلویزیونی سردار بیشه یا این که خرد جنگلی به کارگردانی بهروز افخمی راجع به قیام میرزا خرد خان و عموم گیلان ایجاد و از کانالٔ ۱ پخش شد. ایجاد کرد این شرکت سیزده قسمتی که از سال ۶۳ش استارت شد و در سال ۶۶ش نقطه پايان یافت، از نرم افزار‌های دوست داستنی و پربازدید تلویزیون کشور‌ایران در دهه شصت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بود.[۱۶]

کنگره ملی بزرگداشت میرزا خرد‌خان جنگلی
اولی کنگره ملی میرزا خرد خان جنگلی با غرض تبیین و معرفی بعد ها متفاوت شخصیت میرزا خرد خان جنگلی و قیام بیشه[۱۷] به طور همزمان با نود و یکمین سالروز درگذشت وی، در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۹۱[۱۸] با پیام آیت‌الله خامنه‌ای رهبر کشور ایران[۱۹] و با حضور مدیریت جمهور وقت کشور ایران، در سالن استکان جم مجتمع فرهنگی خوشگل کنار برگزار شد.[۲۰]

بعضا از نگرش‌ها
بعضا از نظرها و نگرش‌های سید محمدحسین ادب الله عبارتند از:

نگاه مختلف به حقوق و دستمزد زن
سید محمدحسین فضل و ادب‌الله معتقد بود که زن در طی تاریخ مظلوم بوده میباشد با اینکه عقل و توانگری‌ زن مثل عقل و بضاعت و توان مرد میباشد البته از صحنه معرفت و تجارب کنار نهاده گردیده و بازیچه و کنیز مرد در لحاظ گرفته مسجد النبی کوهسنگی مشهد شد‌ه‌است.

از حیث وی زن بالغه و رشیده مثل مرد بالغ و رشید میباشد و هرمورد از آن دو در مسائل مالی معاش شخصیت رسمی مستقلی دارا‌هستند. از این‌رو زن بالغه و رشیده در زمینه ی وصلت خویش از بابا و جد پدری و اخوی خویش جدا میباشد؛ مثل مرد بالغ و رشید، و مشورت کردن به دست آوردن از بابا جنبه استحبابی داراست و الزامی وجود ندارد. همینطور از منظر وی زن حق دارااست برای تامین از خویش، خشونت شوهرش را جواب آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد بدهد.

یعنی در حالتی که مرد به خشونت حقوقی علیه زن دست زد و او‌را از برخی حقوق و دستمزد زناشویی‌اش مثل نفقه یا این که آمیزش دستگیر، زن نیز به طور اتوماتیک حق دارااست که مرد را از حقوقی که بواسطه عقد بدان ملتزم شد‌ه‌است، بازدارد. وی همینطور این نظر را دارد: «روا وجود ندارد که مرد با سوءاستفاده از ضعف زنش علیه وی دست به خشونت بزند... وی همینطور زنان را تشویق می کرد که ورزش‌های قدرتی حافظه بگیرند تا بتوانند از خودشان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد نگهبانی نمایند.»[۲۱]

فتوا برای وحدت مسلمین
«نقص‌ ما خلل سنی و شیعه وجود ندارد، بلکه خلل ما استکبار جهانی و اسرائیل میباشد.» این کلام سید محمدحسین فضل و ادب‌الله در گفت‌و‌گو با کانال OTV لبنان در فروددین ماه ۸۷ میباشد. وی به خبرنامه سعودی «عکاظ» میگوید: «ما به ارتداد صحابه از اسلام باور نداریم. چون دراین باره درپی امام علی(ع) هستیم که با صحابه رابطه داشت و با وی همیاری میکرد. وی حتی‌د‌ر بزرگداشت بعضا از آن ها شرکت کردن ورزید و زیرا اینان مسلمان بودند در موعظه وی کوشید. حتی خطاب به خلیفه قدمت ذکر کرد: "شالوده باش و آسیاب عرب را بچرخان."» وی در مهر ۸۴ فتوای خویش را برای خبرنگار مجله کویتی «الرأی العام» چنین ذکر می‌نماید: «به حرمت هر اقدامی که صحابه را تحت سؤال برده و با به کارگیری از سَبّ و لعن موجب تحریک شدن اختلافات گردد، فتوا شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می ‌دهم.»[۲۲]

مزار محمدحسین ادب‌الله در بیروت
فتوا درباره سوگواری مذهبی
سید محمدحسین ادب‌الله به مجله کویتی «الوطن» گفته بود: «سینه‌زنی سنتی مرسوم که منجر اذیت تن میگردد گونه های دارااست.» وی همینطور گفته بود که قمه‌زنی و زنجیرزنی را نیز حرام کرده‌ام.[۲۳]

تشکیک در شهید شدن حضرت زهرا(س)
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: شهیدشدن حضرت فاطمه(س)
مهمترین قضیه‌ای که در فتاوای سید محمدحسین فضل و ادب الله هیاهو‌برانگیز شد، مورد شهید شدن حضرت فاطمه(س) بود. در صوتی که به او منسوب میباشد، گواهی بعضی از روایات شهید شدن حضرت زهرا(س) را دارنده انواع میداند. این مسأله موجی از محکومیت‌ها را به یاور آورد. میرزا جواد تبریزی با صدور بیانیه‌ای خواهان راهپیمایی در سالگرد شهید شدن حضرت زهرا(س) شد و از آن پس تمامی ساله این دین برگزار می گردد. حسین وحید خراسانی و لطف‌الله صافی گلپایگانی بانی این راهپیمایی آیینی میباشند. محمد فاضل لنکرانی نیز، علیرغم بیماری در‌این راهپیمایی کمپانی کرد.[۲۴]

مُعتَزِله گروهی از متکلمان مسلمانِ اهل سنّت که معتقد به اصالت عقل در قبال نقل می باشند. معتزله عقل نظری را بر آموزه‌های وحیانی قاضی میدانند. این اصل، ثمراتی در مجموعّیت نظام فکری و عقاید فقاهتی آن‌ها به همپا داشته و برداشتی ویژه از توحید و عدل الهی به دست داده میباشد و به این رو، به تأویل آن تیم از متن ها فقاهتی که به ظواهر، با عقل ناسازگار میباشد، پرداختند. مثلا، رؤیت الهی را که در برخی متن‌ها به آن تصریح گردیده انکار کردند و آن را به تأویل بردند؛ چون به حیث عقلی، رؤیت فارغ از جای و جهت ممکن وجود ندارد و زیرا پروردگار از جای و جهت پاک میباشد، رؤیت وی در‌این عالم و در آخرت ممکن وجود ندارد. بعضا عقاید معتزله با آرای آیتم حادثه اهل سنت ناهم خوانی آشکار مسجد النبی کوهسنگی مشهد داراست.

در بین متکلمان اهل سنت، معتزله به متکلمان امامیه نزدیکترند و در بعضا اصول اعتقادی مانند توحید و عدل با هم مشترکند. رابطه مجاورت شیعه‌ها و معتزله در برخی زمان‌های تاریخی بیشتر گردیده و علمای عقل‌گرای شیعه مانند روحانی موثر و سید مرتضی به معتزله مجاورت بودند. با این حالا همواره اختلاف نظرهای مهمی میان شیعه‌ها و معتزله وجود داشته و مجادلات اکثری در بین علمای شیعی و معتزلی درباره عقاید کلامی در گرفته میباشد. برای مثال شیعه‌ها در فکر امامت، رده مرتکب گناه کبیره و دستور به دارای شهرت و نهی از منکر با معتزلیان اختلاف آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشته‌اند.

تاریخچه
معتزله فرقه‌ای کلامی میباشد که اولِ سده دوم هجری قمری ساخت و ساز شد. مبنی بر داستانی معروف اول رهبر این مجموعه واصل بن عطاء بود. وی با طرح عقیده‌ای نو درباره مقام مرتکب گناهان کبیره در قبال مرجئه و خوارج قرار گرفت. مبتنی بر لحاظ وی مرتکب گناه کبیره خیر چنان که مرجئه می‌گفتند بازهد میباشد و خیر چنان که خوارج گفته‌اند کافر بلکه وی گناه کار میباشد و جایگاهی دربین ایمان و بی دینی دارااست. بر پایه ی برخی احادیث نامگذاری معتزله (که در لغت به معنای گوشه‌گیری میباشد) سود طلاق وی از رینگ درس حسن بصری و طرح عقیده ویژه خویش رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.[۱]

بعضی از اظهار نظر، فرقه معتزله را ادامه‌دهندگان درنگ اعتزال سیاسی دانسته میباشد. گروهی از صحابه و تابعان که از داوری از طرف‌های مشغول در مبارزه‌های بعد از ظهر امام علی(ع) دوری می‌کردند و از ملازمت و همراهی یک تیم گوشه می‌گرفتند در منابع اسلامی با تیتر معتزله شناخته می شوند. از سوی دیگر معتزله همانند ادامه طبیعی قدریه دانسته گردیده‌اند که عقاید مشترک متعددی با معتزله شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشتند.[مستلزم منبع]

بعدازظهر طلایی معتزله مسافت سال‌های ۱۹۸ تا ۲۳۲ق بود. معتزلیان در بعد از ظهر امویان و عباسیان به حیات اجتماعی خویش ادامه دادند ولی در زمان خلافت هارون الرشید و فرزندش مامون به نقط ی اوج اقتدار اجتماعی و سیاسی خویش رسیدند. مامون از جریان عقل‌گرایی و معتزله پناه کرد و این دفاع تا فرصت بر خلاف متوکل عباسی ادامه داشت.[مستلزم منبع]

تفکر‌ها و اصول فکری
نوشته‌ی علمیٔ مهم: معتزله (اصول مذهب)
اصول بنیادین اعتقادی مذهب معتزله به اصول خمسه معروفند. این اصول پنج‌گانه عبارت‌اند از: توحید صفاتی، عدل، وَعْد (عهد و پیمان به محرک) و وعید (عهد به عذاب)، منزلة میان المنزلتین، فرمان به پر اسم و رسم و نهی از منکر.[۲]

ارتباط شیعه و معتزله
از در میان فرقه‌های کلامی و اعتقادی اهل سنت معتزله بیش از سایر فرقه‌ها به شیعه ها مجاورت بوده‌اند. در برهه‌هایی از تاریخ٬ رابطه قربت فی مابین علمای شیعه و معتزلیان ساخت‌و‌ساز شد که به اثر و تاثر این دو فرقه از یکدیگر انجامید تا جایی که بعضی محققان معاصر و گروهی از نویسندگان قدیم٬ شیعه ها را در دانش صحبت دنباله رو معتزله دانسته‌اند.[۳] از سوی دیگر معتزلیان نیز از شیعه‌ها متاثر شدند و به‌فکر‌های شیعی مجاورت گردیده‌اند چنان که گروهی از معتزله به برتری امام علی(ع) بر دیگر صحابه رسول(ص) اعتقاد و باور داشتند هر یکسری خلافت خلفای قبل از اورا بنابر محافظت مصالح اجتماعی درست می‌دانستند. حتی بعضی از معتزلیان ابن راوندی٬ ابو عیسی الوراق (م۲۴۷ق.)٬ عبدالرحمن بن احمد جبرویه و ابن قبه رازی٬ شیعه شدند.[۴]

عقیده اثر پذیری شیعه‌ها از معتزله با عیب گیری بعضی از نویسندگان شیعه مواجه گردیده است که ریشه عقل‌گرایی در فکر شیعه را به تعالیم امامان گشوده می‌گردانند.[۵] و با اشاره به عمر تاریخی تشیع نسبت به معتزله٬ معتزلیان را به دنبال شیعه دانسته‌اند و انتساب عقاید شیعی به معتزله را اتهامی از سوی معارضان به شمار آورده‌اند.[۶] بعضا دیگر با استناد به گفتار خویش معتزله که پاره‌ای از عقایدشان را منتسب به آموزه‌ها و سخنان امام علی(ع) کرده‌اند٬ بر اثر پذیری معتزله از فرهنگ و تمدن اهل بیت تاکید کرده‌اند.[۷] بعضا دیگر از نویسندگان با اشاره به ردیه‌هایی که علمای شیعه مانند روحانی اثر گذار و سید مرتضی بر عقاید معتزلیان نگاشتند و آرم دادن اختلاف‌نظرها آن ها با معتزله عقیده اثر پذیری شیعه از معتزله را اشتباه دانسته‌اند.[۸]

با وجود رابطه و قربت شیعه ها با معتزله، این رابطه همواره یکسان خلا و نسبت به مجموعه‌های گوناگون شیعی یا این که معتزلی و نیز نسبت به زمان‌های گوناگون تاریخی تفاوت می‌یافت؛ برای مثال گروهی از علمای شیعه که تمایل حدیثی بیشتری داشتند با معتزله اختلاف بیشتری داشتند و علمای شیعی عقل گرا طبیعتا قربت‌های فکری بیشتری با معتزله داشتند هر چندین این قربت هیچ وقت به صورت بدون نقص عدم وجود و اختلاف نظرهای دورازشوخی در میان شیعه‌ها و معتزله همواره وجود داشت.[۹]

عصر جمهوری اسلامی، اصلاح سوگواری و ظهور مدل‌ها
با موفقیت انقلاب اسلامی، هیئت‌های مذهبی و مجالس سوگواری، تغییرات صوری و محتوایی اکثری به خویش دیدند. با به وجود وارد شدن جریان‌های مرتبط با مداحی عامه‌پسند و ترویج بعضا دین‌ها مثل قمه‌زنی و قفل‌زنی در هیئت‌های سنتی، اصلاحات در هیئت‌های مذهبی شروع شد. روندی که مرتضی مطهری و علی شریعتی آن را با خرافه‌زدایی و پیراستن از طریقه‌های خاص به رخداد عاشورا شروع کرده بودند، به صورت اِعمال اصلاح در آیین‌های سوگواری اعمال شد.[مستلزم منبع] بعد ها سید علی خامنه‌ای،‌ رهبر ایران، حکم به حرمت قمه‌زنی بخشید و بعد از آن مراجعی زیرا مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، میرزا جواد تبریزی و مظاهری فتواهای مشابهی صادر مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.[۶۶]

از اواخر دهه هفتاد،‌ در کنار مجالس سنتی سوگواری، رفته‌رفته مدل متفاوتی از سوگواری به‌ویژه در بین جوان ها مرسوم شد که اشعار و مدل‌های شورانگیزی داشت. جرقه‌های جریان نو مداحی با نریمان پناهی و حاج قربان (علی قربانی) زده شد. سید جواد ذاکر این مسیر را با سرعت بیشتری افزود. در جلسات هیئت وی گاه عباراتی کفرآمیز زیرا «لا اله الا علی» «لا اله الا الزهرا» و... گفته می‌گردیده و کارهایی زیرا قلاده و زنجیر به گردن پرتاب کردن ترویج داشته میباشد. اشاعه اینگونه اموری در مجالس، موجب مخالفت و عکس العمل مراجع به‌این نوع سوگواری شد.[۶۷] همینطور بعضی مراجع در اوایل دهه ۸۰ خورشیدی، استعمال از مفاهیم غلوآمیز درباره اهل بیت و به‌کارگیری واژگان نامناسب و بدور از‌ شأن آن‌ها را گزینه عیب گیری آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد قرار دادند.[۶۸]

دین‌های سوگواری
عزاداری برای امام حسین(ع) و یارانش، دین‌ها، مدل‌ها و پوسته‌های متفاوت و زیادی در بخش ها گوناگون شیعه‌نشین یافته و در زمان تاریخ نیز تحولاتی را از راز گذرانده میباشد. عمر برخی از این دین‌ها به بعدازظهر امامان شیعه می رسد؛ البته برخی از آن‌ها در سده‌های پیشین به وجود آمدند. بعضا از این آئین‌های عزاداری رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد عبارتند از:

مرثیه‌سرایی: سرودن و تلاوت شعر درباره شهید شدن امام حسین(ع) و یارانش. مرثیه‌سرایی و مرثیه‌خوانی در عصر‌های متعدد بین شیعه‌ها ترویج داشته میباشد.[۶۹] سیاه‌پوشی: پوشیدن جامه سیاه تحت عنوان نشان سوگواری یکی رسوم سوگواری برای امام حسین(ع) و بزرگان آیین میباشد.[۷۰] به نقل از علی ابوالحسنی (شیخ و متفحص تاریخ درگذشت:۱۳۹۰ش)این ترسیم از فرصت فرستاده(ص) و امامان(ع) در بین شیعه‌ها متداول شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.[۷۱]
سینه‌زنی: متداول‌ترین سیرتکامل سوگواری مذهبی شیعه‌ها در کشورهای متعدد میباشد که در سوگواری محرم هم چشم می گردد. سینه‌زنی، جای خاصی ندارد و در تمامی مجالس سوگواری در مسجد، حسینیه و مراسم‌های خانگی ایفا میشود.[۷۲]
نوحه‌خوانی: مدیحه‌خوانی، ذکر اتفاق ها عاشورا یار و همدم با حزن و حزن میباشد که بیان مصیبت سید الشهدا هم خوانده می گردد و معمولا یاروهمدم با مرثیه‌خوانی و اشک ریختن برای امام حسین و یاران اوست.[۷۳]
تعزیه‌خوانی: تعزیه‌خوانی و مشابه‌خوانی، نمایشی میباشد برای تجدید بنا اتفاق ها کربلا که خرقه‌های منحصر و ابزار جنگی، در آن به شغل گرفته می‌گردد.[۷۴] تعزیه در کشورهای اسلامی و شیعی به عنوان مثال کشور ایران، افغانستان، هند و پاکستان به طرز‌های گوناگون انجام میگردد.[۷۵]
زنجیرزنی: زنجیرزنی، از آئین‌های رایج سوگواری شیعه‌ها که بیشتر در دهه اولیه محرم و دهه انتها صفر در کشورهای جمهوری اسلامی ایران، عراق، لبنان، پاکستان و هند چشم میگردد.[۷۶] زنجیرزنان، زنجیر را به طور گروهی و هماهنگ و با ریتمی معلوم، بالا می برند و بر شانه و پشت و گاه بر رمز خویش می زنند.[۷۷]
عَلَم‌گردانی: دانش‌گردانی، دانش‌کشی یا این که دانش‌برداری، آئین حمل دانش در مجموعه‌های سوگواری محرم که از آئین‌های رایج سوگواری در کشور ایران میباشد.[۷۸] شیعه ها افغانستان نیز، در شب ۷ محرم دانش مخصوصی را بنام و حافظه حضرت عباس(ع) به مجلس سوگواری آورده و نصب می‌نمایند.[۷۹]
تیم سوگواری: گروه سوگواری، دسته سازمان‌یافته عزاداران و جمعیتی که با دین‌ها و تشریفات خاص، در معابر همگانی جنبش کرده و سوگواری می‌نمایند. این آئین معمولا همدم با حمل نمادهایی مانند دانش، بیرق، نخل و... میباشد.[۸۰]
شام غریبان: مراسم شام غریبان، آیینی در شب یازدهم محرم، با مقصود عزاداری برای مشقت‌ها و مصائب فرزندان و قبیله امام حسین(ع) که حضور کودک ها و زنان در آن چشمگیر میباشد و پر‌نور کردن شمع، از رسوم آن میباشد.[۸۱]
نخل‌گردانی: از آئین‌های سوگواری در روز عاشورا که گردآوری‌ای از مردان جوان و نیرومند، نخل سیاه‌پوش آذین‌بسته را با آدابی خاص در مسیر مشخصی می‌گردانند.[۸۲]
قمه‌زنی: یکی آئین‌ها و رسوم سوگواری بعضا شیعه ها در صبح روز عاشورا میباشد که عزاداران با ابزار بُرنده مانند تیغ و قمه، رمز یا این که پیشانی خویش را زخمی می‌نمایند.[۸۳] موافقان قمه‌زنی آن را برای مثال شعائر عاشورا و ابزار تقویت مذهب می دانند و معارضان، آن را قانونی خرافی و موجب وهن مذهب تشیع قلمداد می‌نمایند.[۸۴]
تابوت‌گردانی: از دین‌های سوگواری عاشوراست که عزاداران تابوت‌واره‌ای را بر دوش گرفته و در معابر همگانی می‌گردانند.[۸۵] این دین، تشییع نمادین امام حسین(ع) و برخی دیگر از امامان شیعه میباشد.[۸۶] تابوت‌گردانی ضمن کشور ایران، در عراق، هند، آسیای شرقی و اندونزی نیز برگزار می گردد.[۸۷]
پیاده‌روی اربعین: پیاده‌روی شیعه‌ها از نقاط متفاوت مرزو بوم عراق به طرف کربلا به مناسبت اربعین حسینی.[۸۸] در سال‌های اخیر، شیعه ها از کشورهای متعدد مانند کشور‌ایران خویش را برای روز اربعین به‌این مراسم میرسانند.[۸۹] جمعیت حاضر در‌این راهپیمایی، میلیون‌ها نفر تقریب زده می‌گردد.[۹۰]

مناصب سیاسی
صافی گلپایگانی عضو مجلس خبرگان قانون اساسی کشور و دبیر شورای پاسبان بود.

فقها و حقوقدانان شورای دربان
عضو مجلس خبرگان قانون اساسی ایران: وی از اعضای مجلس خبرگان قانون اساسی کشور بود که از ۲۸ مرداد تا ۲۴ آبان، ۱۳۵۸ش، مسئولیت تدوین قانون اساسی کشور ایران را به ذمه مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشتند.[۱۹]

عضو و دبیر شورای پاسبان: در سال ۱۳۵۹ش، با حکم امام خمینی، عضو فقهای شورای دربان شد و هشت سال (تا تیر ۱۳۶۷[۲۰]) دبیر این شورا بود.[۲۱] لطف‌الله صافی، در تیر ۱۳۶۷ش از عضویت در شورای دربان استعفا آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کرد.[۲۲]

راءس پژوهش ها اسلامی دارالزهراء
راس پژوهش ها اسلامی دارالزهراء، در سال ۱۳۸۹ش، در طهران با غرض پاسخگویی به سؤالات فقاهتی و مشورت کردن شرعی و خانوادگی استارت به عمل کرد. این راس زیر تسلط دفتر کار آیت‌الله صافی کار رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌نماید.[۲۳]

اثر ها و تألیفات
نوشته‌علمیٔ مهم: اثر ها آیت‌الله صافی گلپایگانی

درخواست اذن چاپ تقریرات آیت‌الله بروجردی
آیت‌الله صافی گلپایگانی، بیشتراز هشتاد تیتر کتاب به گویش‌های فارسی و عربی نوشته میباشد. بعضا از اثر ها وی به گویش‌های انگلیسی و اردو نیز ترجمه گردیده و برخی از آنان غالب محرک کتاب سال ولایت و کتاب سال مهدویت گردیده‌اند.[۲۴][۲۵] مقاله ها و اشعاری نیز از وی در مجلات و رسانه‌های گوناگون منتشر شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده‌است.

کتاب منتخب الاثر دربارهٔ امام مهدی (عج)، نوشته لطف‌الله صافی
کتاب‌ها و اثرها تألیفی
برخی از اثر ها صافی گلپایگانی عبارتند از:

منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر، دربارهٔ امام مهدی (عج) و در ده فصل میباشد. این کتاب در سال ۱۳۸۰ش، در سه جلد و ۱۴۰۰ برگه چاپ گردیده است.[۲۶] منتخب الاثر، در او‌لین عصر کتاب سال ولایت، تاثیر برگزیده شد.[۲۷] و در اولی زمان کتاب سال مهدویت، تاثیر رفیعتر اسم گرفت.[۲۸]
«الاحکام الشرعیة ثابتة لا تتغیر»، رساله‌ای عربی در جواب به نوشته ی علمی عبدالمنعم النمر که در خبر نامه الکویتیه چاپ کرد. عبدالمنعم در صدد ثابت عدم ثبات احکام اصلی اسلامی بود. آیت‌الله صافی، با اشاره به خلط در میان حکم دینی و فتوا، گستردن دربین احکام در ثبات و تغیر و… به ثابت طریقه خویش می پردازد. انتشارات دارالقرآن الکریم این کتاب را در سال ۱۴۱۲ق چاپ نموده است.[۲۹]
«التعزیر، احکامه و ملحقاته»: پژوهشی دینی در مسائل و فروعات تعزیر و نظام مجازات اسلامی و رابطه آن با حکومت و اختیارات اما‌دانا میباشد که در سال ۱۴۰۴ق،[۳۰] در ۱۵۲ شیت چاپ گردیده‌است.[۳۱]
«زمان ها الصلوات»، این کتاب برای معین کردن تایم ها نماز در نقاط گوناگون عالم، به لهجه عربی درج شده و در سال ۱۴۰۷ق چاپ گردیده‌است.[۳۲]
«ذکر الاصول»، تقریرات درس سید حسین بروجردی که به لهجه عربی و در سه جلد در سال ۱۴۲۸ق منتشر گردیده‌است.[۳۳]
«ثلاث رسائل فقهیة»، سه رساله فقاهتی در امر قضا به گویش عربی که در سال ۱۴۱۶ق چاپ گردیده‌است.[۳۴]
«ضرورة وجود الحکومة وی ولایة الفقهاء فی بعدازظهر الغیبة»، با به کارگیری از دلایل عقلی و نقلی، بر بایستگی انجام ولایت بوسیله دانا در بعد از ظهر غایب بودن، برای تعطیل نشدن احکام شرعی و اجتماعی، تأکید می‌نماید.[۳۵]
«نوروفروغ زیارت»، دربردارنده سروده‌های آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح ائمه و بزرگان شیعه میباشد. بخشی از اشعار وی دربارهٔ حضرت معصومه (س)، در بارگاه حضرت معصومه حکاکی گردیده‌است.[۳۶]
سفرنامه حج: این رمان مهاجرت دوم حج آیت‌الله صافی گلپایگانی بوده که مطالبی از مسافرت اولیه حج نیز به آن ضمیمه شد‌ه‌است.[۳۷]
مقاله‌ها و اشعار
لطف‌الله صافی گلپایگانی، مقاله ها و اشعار دور از هم‌ای هم در نشریات گوناگون منتشر کرد؛ مانند نوشته‌ی علمی‌ای در نشریه کتابخانه مسجد اعظم قم در سال ۱۳۴۴ش دربارهٔ حکومت اسلامی از دید قرآن مهربان[۳۸] و اشعاری مانند «منظومه اهل دل» که در سال ۱۳۹۰ در روزنامه پاسدار اسلام به چاپ رسیده و بیت اولیه آن اینگونه میباشد: «ما‌را ز کورش و کی و جم اعتبار وجود ندارد/ فخری به داریوش و به اسفندیار وجود ندارد».[۳۹]

بعضا از مقاله‌ها او به خواست و پیشنهاد آیت‌الله بروجردی درج شده میباشد مانند نوشته ی علمی‌ای در جواب به روزنامه‌ای در هند که مدعا برگرفته شدن اسلام از آئین بودایی بود.[۴۰] یا این که نوشته‌علمی‌ای که در جواب به روحانی محمود شلتوت نوشت و به ادعای وی دربارهٔ استسقام بالازلام فهمیدن استخاره در حیث مدرسه اهل‌بیت عکس العمل علامت بخشید.[۴۱][۴۲]

قیام محمد بن عبدالله بن حسن دارای اسم و رسم به قیام نفس زکیه اولیه قیام علوی علیه خلافت بنی‌عباس بود که به رهبری محمد بن عبدالله پر اسم و رسم به نفس زکیه اجرا شد. نفس زکیه بعداز قول‌شکنی عباسیان در اختیار خلافت (با وی تحت عنوان مهدی، بیعت گردیده بود)، در سال ۱۴۵ق در مدینه علیه منصور عباسی قیام کرد. وی درین قیام به همپا اکثری از طرفدارانش کشته شد. امام درستگو(ع) با بیعت با نفس زکیه تحت عنوان اینکه وی مهدی میباشد، مسجد النبی کوهسنگی مشهد مخالف بود.

موضوع و چرایی صورت‌گیری قیام
در عصر محمد بن عبدالله، اندیشه زیدیه و نگرش قیام به سیف میان علویان مطرح بود. بعد از قیام یحیی بن زید و شهید شدن او، هواداران فکر قیام به سیف به محمد بن عبدالله دارای شهرت به نفس زکیه روی آوردند.[۱] عبدالله بن حسن بابا نفس زکیه، نزدیک به سال ۱۲۶ق از قوم و قبیله و رهروان خویش دعوت کرد تا با پسرش تحت عنوان مهدی، بیعت نمایند و بخش اعظمی بیعت او‌را پذیرفتند.[۲] طبق بعضی گزارش‌ها سه اخوی ابراهیم، سفّاح و منصور عباسی[۳] و براساس گزارش‌ها صرفا منصور عباسی با نفس زکیه بیعت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد کردند.[۴]

موضع امام درستگو(ع)
امام راست گو(ع) با نفس زکیه بیعت نکرد. بر پایه ی بعضی گزارش‌ها مخالفت امام راست گو(ع) به جهت نامیدن کنیه مهدی اهل‌بیت(ع) به محمد بن عبدالله بود به این دلیل‌که وی معتقد بود اینک وقت ظهور مهدی نبوده و محمد بن عبدالله، آن مهدی که رسول(ص) بشارت داده، رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد وجود ندارد.[۵][۶]

برهان دیگر مخالفت امام راست گو(ع) آن بود که وی می‌دانست عباسیان که با محمد بن عبدالله بیعت کرده بودند، بیعت خویش را خواهند باخت و از این بیعت فقط چهت نیل خویش به توان سود میبرند و قیام محمد بن عبدالله به ثمر نخواهد جلسه.[۷] همینطور جمع‌ای از نویسندگان معتقدند امام درست گو(ع) با هر نوع قیام و خروج مخالف بوده و شیوه تشیع فرهنگی را دنبال می‌نموده است[۸] برخلاف زیدیان و دیگر علویان که مبنی بر طریقه تشیع سیاسی خلق شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌کردند.[مستلزم منبع]

ولی بعضا گزارش‌ها بیعت نکردن امام درست گو(ع) را صرفا به سبب ساز معرفی محمد بن عبدالله تحت عنوان مهدی امت دانسته‌اند و البته وی با قیام محمد بن عبدالله تحت عنوان اقدامی علیه ظلم و در راستای فرمان به مشهور و نهی از منکر مخالف نبوده میباشد.[مستلزم منبع]

قیام محمد علیه منصور عباسی
عباسیان که با محمد بن عبدالله بیعت کردند و قرار بود بعداز سقوط امویان حکومت را لایق بنی‌هاشم و علویان بدانند، بعد از باخت امویان، امامت نفس زکیه را نپذیرفته، خویش به اقتدار توکل زدند.[۹][۱۰]علویان آغاز در عصر سفاح، اول خلیفه عباسی، خاموش کردند. البته در سال ۱۳۶ق با به توان وصال منصور عباسی و عکس العمل آشکار عباسیان با بیعت نکردن علویان، مسئله قیام علیه عباسیان مهیا شد.[۱۱]

منصور عباسی که با ادعای مهدویت و امامت نفس زکیه و تبلیغ آن در بلاد گوناگون به تنگ آمده بود در اولی مبادرت، عبدالله محض بابا نفس زکیه و سیزده نفر از بزرگان علوی طرفدار او را دستگیر کرد تا به وسیله آنها از محل اختفای نفس زکیه باخبر گردد البته ناکام ماند.[۱۲] محمد بن عبدالله در سال ۱۴۵ق در مدینه قیام کرد.[۱۳] فقها و محدثان مدینه شیعی و سنی، به سبب ساز برتردانستن محمد بن عبدالله بر منصور، سرپیچی از نفس زکیه را روا ندانسته، بیعت با منصور بدون میل را فسخ شمردند.[۱۴]

گزارش‌های تاریخی از فتوای صاحب و مالک بن انس، پیشوای مالکیان، و ابوحنیفه، امام حنفیان، در مدد از قیام محمد بن عبدالله حکایت دارااست.[۱۵] در‌پی قیام محمد بن عبدالله، مدینه سوای خون ریزی به دست علویان به‌زمین‌خورد و او توانست در مدینه حکومت نماید. درین دوران اکثری از اشخاص در مکه، بصره، کوفه و یمن بیعت اورا پذیرفتند.[۱۶][۱۷]

متن روایات
حدیث یا این که روایات نوروفروغ واحد، دسته احادیثی با معنی ها متفاوت در جامعه ها روایی شیعه و اهل سنت میباشد که گاه به خلقت رسول اکرم(ص) و امام علی(ع) از یک نوروروشنایی و گاه به آفرینش نبی(ص) و اهل بیتش(ع) از یک روشنایی اشاره نموده است. در بعضی از این روایات نیز به خلقت شیعه ها از عصاره این نوروفروغ اشاره مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده‌است.

عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِی عَنِ النَّبِیِّ(ص) قَالَ: خُلِقْتُ أَنَا وَ عَلِیٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اللَّهُ آدَمَ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ عَامٍ فَلَمَّا خُلِقَ آدَمُ رُكِّبَ ذَلِكَ النُّورُ فِی صُلْبِهِ فَلَمْ نَزَلْ فِی شَیْ‏ءٍ وَاحِدٍ حَتَّى افْتَرَقْنَا فِی صُلْبِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ...؛ (ترجمه: سلمان فارسی از نبی(ص) نقل نموده است: اینجانب و علی از نوروفروغ واحد آفریده شدیم، چهار هزار سال قبل از آنکه انسان اخلاق گردد. پس وقتی که انسان رفتار شد، آن نوروروشنایی در صلب بشر قرار گرفت. ما همواره در شیء واحد بودیم تا آنکه در صلب عبدالمطلب از یکدیگر غیروابسته آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد شدیم.[۱۰])
عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ(ص) عَنْ مِیلَادِ عَلِیِّ بْنِ أَبِیطَالِبٍ(ع) فَقَالَ ...إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَهُ نُوراً مِنْ نُورِی وَ خَلَقَنِی نُوراً مِنْ نُورِهِ وَ كِلَانَا مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ وَ خَلَقَنَا مِنْ قَبْلِ أَنْ یَخْلُقَ سَمَاءً مَبْنِیَّةً وَ أَرْضاً مَدْحِیَّة؛ (ترجمه: جابر بن عبدالله انصاری می گوید: از پیامبر خداوند(ص) درباره خلقت علی بن ابیطالب پرسش کردم، آن حضرت پاسخ بخشید: همانا خدا متعال فروغ و روشنایی اورا از فروغ و روشنایی اینجانب و فروغ منرا از نوروفروغ وی اخلاق و رفتار کرد و ما هر دو از یک نور و روشنایی هستیم و خداوند ما‌را پیش از افقِ بزرگ و زمین گسترده اخلاق رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد و رفتار کرد.[۱۱])
...قَالَ(ع) خَلَقَنِیَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ أَهْلَ بَیْتِی مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ بِسَبْعَةِ آلَافِ عَامٍ ثُمَّ نَقَلَنَا إِلَى صُلْبِ آدَمَ ثُمَّ نَقَلَنَا مِنْ صُلْبِهِ فِی أَصْلَابِ الطَّاهِرِینَ إِلَى أَرْحَامِ‏ الطَّاهِرَات‏...؛ (ترجمه: نبی فرمود: پروردگار اینجانب و اهل بیت منرا از یک فروغ و روشنایی آفرید، هفت هزار سال قبل از بشر. آن‌گاه ما‌را به پشت بشر جابجایی بخشید و پس از پشت وی به سوى پشت‌‏هاى تمیز شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد و پاکیزه.[۱۲])
...یَا مُحَمَّدُ إِنِّی خَلَقْتُ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ ثُمَّ عَرَضْتُ وَلَایَتَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَمَنْ قَبِلَهَا كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ وَ مَنْ جَحَدَهَا كانَ مِنَ الْكافِرِین‏...؛ (ترجمه: اى محمّد! اینجانب على و فاطمه و حسن و حسین و امامان را از یک نوروفروغ آفریدم. آنگاه ولایت آنها‌را بر ملائکه توصیه كردم، هر كس عهده دار شد از نزدیكان شد و هر كس انكار ورزید از كافران شوید.[۱۳])
جَابِرٍ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ(ص) یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَنِی وَ خَلَقَ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ فَعَصَرَ ذَلِكَ النُّورَ عَصْرَةً فَخَرَجَ مِنْهُ شِیعَتُنَا فَسَبَّحْنَا فَسَبَّحُوا وَ قَدَّسْنَا فَقَدَّسُوا...؛ (ترجمه: معبود تعالى من‌را و على بن أبیطالب و فاطمه و حسن و حسین را از یک نوروروشنایی خوی کرد و آنگاه آن نوروفروغ را فشرد و شیعه ها ما از آن نوروروشنایی پدید آمدند. پس ما پروردگار را تسبیح كردیم و شیعه ها ما نیز تسبیح كردند و ما آفریدگار را تقدیس كردیم، پس شیعه ها ما نیز تقدیس كردند.[۱۴])
جستارهای متعلق
خلقت نوری
پانویس
توران، «معنیشناسی روایات خلقت نوری اهل بیت علیهم‌السلام»، ص۷.
ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۲۴۵.
اشکوری، تعبیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۲۸.
ملا صدرا، تعبیروتفسیر القرآن الکریم، ۱۳۶۱ش، ج۵، ص۳۷.
آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۵۲.
اشکوری، تعبیروتفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۲۸.
آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۵۲.
توران، «جریان‌شناسی راویان احادیث خلقت نوری اهل بیت در دو مکتب ک

سید علی حاکم طَباطَبایی (۱۲۸۲-۱۳۶۶ق)، عارف، و معلم کردار حوزه علمیه نجف در قرن چهاردهم قمری بود. بعضی از علما، فقیهان و مراجع تبعیت در مدرسه اخلاقی وی حضور داشته‌اند. سید محمدحسین طباطبائی، سید هاشم موسوی حداد و محمدتقی بهجت از شاگردان وی مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده‌اند.

حکم کننده طباطبایی در عرفان از طریقۀ ملا حسینقلی همدانی تاسی می کرد و وصال سالک به جایگاه توحید را سوای پذیرفتن ولایت ائمه و حضرت زهرا(س) قابلیت‌پذیر نمی‌دانست. در طریقت عرفانی وی جاری ساختن مستحبات، رفتن به زیارت قبور، توسل به امام حسین(ع) و تعیین مدرس رده مهمی داشت. رساله سیر و سلوک بحرالعلوم را شایسته ترین کتاب عرفانی می‌دانست و نحوه احراق را سفارش میکرد. از او کراماتی نیز نقل آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد گردیده است.

شدت عشق وی به ابن عربی و مولوی به حدی بود که مخالفت برخی علما را در ادامه داشت.

آوازه حکم کننده طباطبایی بیشتر به‌ادله آنگاه عرفانی شخصیت اوست؛ ولی وی در علم ها دیگر مانند حدیث، فقه و تعبیروتفسیر نیز مالک‌لحاظ بود. سید علی حاکم طباطبایی، در ۱۳ ذی‌الحجه ۱۲۸۲ق (۹ اردیبهشت ماه ۱۲۴۵ش) و به گزارش برخی از تذکره‌نویسان در ۱۲۸۵ق (۷ فروددین ماه ۱۲۴۸ش) در تبریز چشم به جهان رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد گشود.[۱]

قبیله او از سادات طباطبایی بودند و نسبشان به ابراهیم طباطبا، نوادۀ امام حسن مجتبی(ع) میرسد.[۲]

پدرش، سید حسین حاکم (درگذشت۱۳۱۴ق)، از شاگردان میرزای شیرازی بود که در تعبیروتفسیر قرآن اثراتی نوشته میباشد. جد مادری سیدعلی، میرزا محسن حکم دهنده تبریزی (درگذشت۱۳۰۶)، نیز فقید بود و با ملا هادی سبزواری مصاحبت شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد داشت.[۳]

درگذشت
حکم کننده در سال‌های انتها قدمت به مریض شد و در ۶ ربیع‌الاول ۱۳۶۶ق، موازی ۹ بهمن ۱۳۲۵ش درگذشت.[۴] سید جمال‌الدین گلپایگانی بر وی نماز خواند و در وادی السلام در کنار مرقد پدرش به خاک ودیعه شد.[۵]

خانواده و فرزندان
حکم دهنده در زمان حیاتش چهار زن و ۱۱ پسر و ۱۵ دختر داشت.[۶] بعضا از فرزندان وی به دانش و فضل و ادب شناخته می شوند؛ مثلا سید محمدحسن حاکم طباطبائی که از شاگردان پدرش بود و بحر المعارف عبدالصمد همدانی را نزد او خواند. تیم‌ای ۱۰جلدی به اسم صفحه های اینجانب تاریخ الاعلام از تألیفات اوست که جلد اولیه و دوم آن را برادرش، سید محمدعلی حکم کننده‌نیا، مدرس دانشکدۀ الهیات، به فارسی ترجمه و با تیتر آیت الحق در ۱۳۸۹ش در طهران منتشر نموده است. سید محمدحسن در جلد اولیه این کتاب، اشعار پدرش را عده‌آوری و گستردن نموده است.[۷]

از سایر فرزندان حاکم، سید مهدی، مدرسِ حسن حسن‌زاده آملی میباشد.[۸]

جانشینان او در خلق و عرفان
دربارۀ وصی وی در ارتباط کردار و عرفان اقوال مختلفی میباشد:

پسرش، سید محمدحسن حکم کننده، وصی اورا دامادشان، میرزا ابراهیم شریفی، دانسته میباشد.[۹] از حسنعلی نجابت شیرازی، دانش آموز حاکم نیز اورده شده که او در واپسین روزهای حیاتش محمدجواد انصاری همدانی را جانشین معنوی خویش معرفی کرد.[۱۰]

بعضا سید محمدحسین طباطبائی را وصی حکم دهنده معرفی کرده‌اند[۱۱] البته معروف این میباشد که وصی قانونی حکم دهنده، عباس هاتف قوچانی بوده میباشد.[۱۲]

مطرح بودن یک‌سری وصی برای حاکم، با اعتنا به وضعیت آن مجال و دشواری پیوندها و احوال خط مش‌ها، قابلیت داشته میباشد و شاید او، به همین دلایل، یک‌سری بدن را برای یکسری حوزه‌ و یک‌سری مسئله وصی خویش معرفی نموده است.[۱۳]

استادان
حکم دهنده طباطبائی مبادی علم ها فقاهتی و ادبی را در زادگاهش یادگرفت[۱۴] و نزد پدرش تعبیر و تفسیر کشاف را خواند. خلال پدرش، استادان دیگر او موسی تبریزی (مؤلف حاشیۀ رسائل روحانی انصاری) و محمدعلی قراچه‌داغی (مؤلف لبه‌ای بر گستردن لمعه) بودند.

وی ادبیات فارسی و عربی را نیز از محمدتقی نیر تبریزی فرا گرفت.[۱۵]

او مدتی، به توصیۀ پدرش، برای تهذیب نفس نزد امام قلی نخجوانی شاگردی کرد.[۱۶] آنگاه در ۱۳۰۸ق، برای حصول دانش به نجف مهاجرت کرد[۱۷] و در آنجا نزد محمد فاضل شربیانی، محمدحسن مامقانی، روضه خوان الشریعه اصفهانی، آخوند خراسانی و حسین خلیلی تهرانی، فقه، اصول، حدیث، تعبیر و دیگر علم ها را فرا گرفت و از این عده، حسین خلیلی تهرانی، مدرس اخلاق و رفتار او نیز بود.[۱۸]

وی همینطور برای تهذیب نفس یک سری سال نزد سید احمد کربلایی و محمد بهاری، از شاگردان ملا حسینقلی همدانی، شاگردی کرد.[۱۹]

هرچند آوازه حکم کننده بیشتر به عرفان و خلق میباشد، البته در حدیث و فقه و تعبیروتفسیر نیز تبحر داشت.[۲۰] حکم کننده، در درس بیرون فقه سید محمدکاظم یزدی و سید محمد اصفهانی و دیگر علمای نجف نیز کمپانی می کرد و از او نقل شد‌ه‌است که در هفت عصر درس بیرون کتاب طهاره روحانی مرتضی انصاری کمپانی کرده بود.[۲۱]